Između algoritma i prava – ka novom digitalnom građanstvu u eri DSA i EMFA
Piše: Prof. dr Aneta Spaić, redovna profesorica na Pravnom fakultetu Univerziteta Crne Gore
Predugo su tehnološki divovi imali koristi od nepostojanja pravila. Digitalni svijet razvio se u Divlji zapad, gdje najveći i najjači postavljaju pravila. Ali, u gradu je novi šerif – Digital Service Act (DSA). Sada će se ojačati pravila i prava.
Christel Schaldemose, vodeća zastupnica za DSA
CRNOGORSKI DIGITALNI ŠTIT
Između algoritma i prava – ka novom digitalnom građanstvu u eri DSA i EMFA
U vremenu algoritamski kuriranih sadržaja, digitalni prostor je postao primarno mjesto informisanja, socijalizacije i formiranja stavova, naročito među mladima. Platformski socijalizovane generacije Z i Alfa, kao generacije digitalnih „urođenika“, ne konzumiraju medije na način na koji su to činile prethodne generacije. Za njih, granica između medija, platforme i društvene interakcije gotovo da ne postoji. Dok je u prethodnim decenijama komunikacija sa mladima bila posredovana tradicionalnim medijima, danas se odvija kroz interaktivne i neposredne kontakte TikToka, Instagrama, YouTube i drugih digitalnih foruma. Istraživanja Evropske unije – Evropskog parlamenta i Evropske komisije – Eurobarometar 2025g. pokazuju da čak 65% mladih, starosti od 15–24 godine, kao primarni izvor informacija o društvenim i političkim pitanjima navode društvene mreže. Istaživanje upućuje na kombinaciju aktivnog i pasivnog konzumiranja sadržaja na društvenim mrežama, pri čemu 66% korisnika namjerno traže sadržaj, dok 76% neočekivano nailaze na njega tokom uobičajenog pregledanja. U takvom okruženju, mladi su istovremeno korisnici, kreatori sadržaja, ali i objekti sofisticiranih algoritamskih sistema koji oblikuju njihovu percepciju stvarnosti. Upravo tu nastaje potreba za novim konceptom zaštite – svojevrsnim digitalnim štitom koji podrazumijeva pravnu, institucionalnu i edukativnu dimenziju.
U procesu pristupanja Evropskoj uniji, Crna Gora ima obavezu efikasnog sprovođenja i primjene zakona EU. Evropska unija je kroz dva ključna instrumenta, dvije uredbe – Digital Services Act (DSA) i European Media Freedom Act (EMFA) – pokušala da odgovori na ove izazove. Njihovo transponovanje u Crnoj Gori je otpočelo usvajanjem implementacionog zakona o digitalnim uslugama i integracijom EMFE kroz set medijskih i drugih zakona, a oni zajedno predstavljaju ključni stub evropske digitalne strategije čiji je cilj stvaranje sigurnijeg digitalnog prostora u kojem su zaštićena osnovna prava svih korisnika digitalnih usluga, posebno u kontekstu zaštite mladih i razvoja digitalnog građanstva.
Uvođenje odgovornosti u digitalni prostor: DSA i EMFA
Akt o digitalnim uslugama (DSA) predstavlja pokušaj da se uvede red u ovaj kompleksni sistem. Posebno je značajan njegov fokus na tzv. Very Large Online Platforms (VLOPs), platforme koje imaju više od 45 miliona korisnika u EU. Za ove platforme DSA uvodi niz obaveza koje direktno utiču na odnos sa korisnicima, uključujući mlade: obavezu procjene i ublažavanja sistemskih rizika (dezinformacije, manipulacija, štetnih i nezakonitih sadržaja), veću transparentnost algoritama i preporučivačkih sistema, mogućnost izbora alternativnih, neprofilisanih feedova, posebne mjere zaštite maloljetnika, uključujući zabranu određenih oblika targetiranog oglašavanja. U prvom predmetu Evropskog suda za ljudska prava (ESLJP) u kome se pominje Digital Services Act (DSA), u Google LLS and Others v Rusije, 2025, iskazuje se posebna zabrinutost zbog preširoko postavljene automatizovane restrikcije, nenamjerno i na zakonit, satiričan ili društveno relevantan govor u online prostoru, i da uklanjanje sadržaja kada se oslanjaju na automatizovanu moderaciju može doći u koliziju sa standardima ESLJP. U podupirujećem mišljenju, sudija Pavli se poziva na DSA kao na važnu referentnu tačku za utvrđivanje standarda „dužne pažnje” i „odgovornih praksi” za velike online platforme i online posrednike.
Dok DSA primarno reguliše platforme, pored regulacije odnosa između platformi i medija, Zakon o evropskim medijskim slobodama (EMFA) ima za cilj da zaštiti profesionalnost medijskih aktera, njihove nezavisnosti i pluralizma. Jedan od ključnih problema savremenog medijskog sistema jeste gubitak vidljivosti profesionalnih, kredibilnih medija u odnosu na druge sadržaje koji dominiraju platformama. EMFA pokušava da odgovori na ovaj izazov insistirajući na kvalitetnim i provjerenim sadržajima, i obezbjeđivanju njihove dostupnosti.
VLOP platforme kao novi centri moći
DSA i EMFA polaze od pretpostavke da se moć u digitalnom prostoru pomjerila sa tradicionalnih medija ka velikim tehnološkim platformama. Ove platforme ne samo da distribuiraju sadržaj, već aktivno učestvuju u njegovom oblikovanju. Njihovi algoritmi određuju šta će postati viralno, koje teme će dominirati javnim diskursom i na koji način će se informacije interpretirati. Za mlade korisnike, to znači da njihov pogled na svijet u velikoj mjeri zavisi od nevidljivih, automatizovanih procesa koje ne razumiju i nad kojima nemaju kontrolu. U takvom kontekstu, pitanje digitalnih prava postaje ključno pitanje demokratskog društva.
Digitalno građanstvo: Od zaštite ka osnaživanju
Konvencionalni sistem informisanja bio je zasnovan na relativno jasnim ulogama: mediji su proizvodili sadržaj, a publika ga je konzumirala. Iako su postojali problemi poput političkog uticaja ili koncentracije vlasništva, odgovornost za sadržaj bila je jasno locirana. Danas, prostor plasiranja informacija – platformi funkcioniše po potpuno drugačijoj logici. U tom procesu, algoritmi odlučuju koji sadržaj će biti vidljiv, a koji neće. A ishodi algoritama su, najčešće, određeni komercijalnim interesima, optimizacijom angažmana i nerijetko favorizuju sadržaje koji izazivaju snažne emocije, uključujući strah, bijes ili senzacionalizam.
Mladi korisnici posebno su ranjivi u takvom digitalnom ekosistemu. Njihove digitalne navike, interesovanja i ponašanje kontinuirano se analiziraju, profiliraju i monetizuju, zbog čega oni postaju ne samo konzumenti, već i proizvodi digitalnog sistema. Upravo zbog toga, pitanje zaštite djece i mladih u online prostoru danas prevazilazi potrebu pukog uklanjanja štetnih sadržaja i otvara šire pitanje razvoja digitalnog građanstva. Koncept digitalnog građanstva podrazumijeva više od same zaštite od štetnih sadržaja. On uključuje sposobnost kritičkog razumijevanja informacija, svijest o vlastitim pravima u digitalnom prostoru i aktivno učešće u javnom diskursu.
Crnogorski digitalni štit: između normi i prakse
Crna Gora, kao država kandidat za članstvo u Evropskoj uniji, suočava se sa obavezom usklađivanja nacionalnog pravnog i institucionalnog okvira sa savremenim evropskim pravilima koja uređuju digitalni prostor, uključujući Digital Services Act i European Media Freedom Act. U tom kontekstu, transponovanje i efikasna primjena ovih akata, uz jačanje medijske i digitalne pismenosti, razvoj mehanizama zaštite djece i mladih u online okruženju, kao i snaženje institucionalnih kapaciteta za nadzor i sprovođenje novih pravila, predstavljaju osnov za izgradnju prostora pravne i digitalne sigurnosti – svojevrsnog „crnogorskog digitalnog štita”.
„Crnogorski digitalni štit” podrazumijeva povezivanje pravne zaštite, edukacije i institucionalne saradnje u cilju stvaranja bezbjednijeg digitalnog okruženja. Istovremeno, ovaj koncept predstavlja i okvir za osnaživanje generacija digitalnih urođenika da postanu informisani, odgovorni i aktivni digitalni građani.
Društveni ugovor u digitalnom dobu
U digitalnom dobu, teorija društvenog ugovora više ne predstavlja neupitni okvir za razumijevanje odnosa između građana i države. Jačanje veoma velikih online platformi i transformacija digitalnog prostora doveli su do pojave trećeg centra moći koji, iako formalno nije ugovorna strana, faktički učestvuje u oblikovanju granica prava, sloboda i javnog diskursa. Na taj način postaje moguće govoriti o svojevrsnom „trilateralnom društvenom ugovoru” između države, građana i digitalnih platformi, što predstavlja ozbiljan izazov za savremene regulatore i istovremeno dovodi u pitanje klasičnu pretpostavku da je država jedini nosilac javne vlasti.
U kontekstu preveniranja takvih rizika, posebnu važnost imaju DSA i EMFA. Ovi instrumenti predstavljaju značajan korak ka uspostavljanju ravnoteže između tehnoloških platformi, medija, države i korisnika, ali će njihova stvarna vrijednost zavisiti od načina na koji budu implementirani i integrisani u nacionalne pravne i društvene okvire.
Za Crnu Goru to znači da regulatorne reforme moraju biti praćene konkretnim inicijativama usmjerenim na djecu i mlade, posebno u oblasti digitalne pismenosti, zaštite od online nasilja i razvoja digitalnog građanstva. Jer pitanje digitalne regulacije nije samo pravno ili tehničko pitanje – ono je pitanje demokratije, povjerenja i društvenih vrijednosti.
Bez informisanih, osnaženih i zaštićenih mladih korisnika, digitalni prostor će ostati prostor neravnoteže moći. Sa druge strane, uz odgovoran regulatorni i društveni pristup, on može postati prostor slobode, participacije i odgovornog građanstva. Upravo u tome leži suština ideje „crnogorskog digitalnog štita”, ne samo kao mehanizma zaštite, već i kao temelja novog društvenog ugovora u digitalnom dobu.
Autorski tekst je nastao u okviru projekta “Pravom kroz digitalnu galaksiju: Siguran klik je tvoj virtuelni štit”, koji realizuje Alumni akademija Pravnog fakulteta UCG, a koji je podržan kroz program „Zaštita prava i promocija digitalnog građanstva: Crnogorski digitalni štit (MDS)”, koji sprovodi Centar za građansko obrazovanje (CGO) u partnerstvu sa SHARE fondacijom, u saradnji sa Agencijom za audiovizuelne medijske usluge, uz finansijsku podršku Evropske unije i kofinansiranje Ministarstva regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama.