Biotehnički fakultet, 17.05.2020

Zimzeleno suptropsko voće



 

R O G A Č
(Ceratonia siliqua)

 

PORIJEKLO I ZNAČAJ       

            Rogač je tipična mediteranska voćka koja vodi porijeklo iz Sirije i Palestine. Najprije se raširio u sve zemlje istočnog Mediterana, a zatim u ostalom dijelu Mediterana. Smatra se da su  Grci prenijeli rogač iz mjesta porijekla u svoju zemlju (Grčku) i Italiju, a Arapi u afričke zemlje Mediterana i u Španiju. Rogač je danas najviše rasprostranjen upravo u Siriji, Palestini i Španiji, a zatim na Kritu i Kipru.           

          U mediteranskom dijelu Crne Gore se odavno gaji, što se vidi po zasadima ove kulture na nekim bolje zaštićenim mjestima i položajima, gdje neka stabla dostižu velike razmjere i veliku starost. Najviše  je rasprostranjen u užem pojasu neposredno duž same morske obale, na malim nadmorskim visinama, i to na zaštićenijim položajima okrenutim prpema moru. U vezi sa širinom pojasa, kao i sa nadmorskom visinom, rogač je kod nas najviše rasprostranjen u Boki Katorskoj. Interesantno je napomenuti da na Crnogorskom primorju, osim Boke Kotorske, malo zastupljen, mada su i na ostalim područjima povoljni uslovi za njegovo gajenje. Poslednih nekoliko godina uvezeno je iz Italije stotinak sadnica kalemljenog rogača iz oblasti Pulje i zasađeno na području opštine Bar oko Luke i Sportskog centra.     

Rogač se ne širi daleko od mora niti se nalazi na većim nadmorskim visinama, već svega negdje na oko 100 da 150 metara. Pojedinačna stabla, naročito nekalemljenog rogača, mogu se na zaštićenlijim položajima naći i na nešto većim nadmorskim visinama. Kao što se vidi, područje gajenja rogača je u nas dosta uzano, pa mu je zbog toga mala i proizvodnja, za razliku od ostalih mediteranskih zemalja koje imaju bolje uslove za njegovo gajenje.
            Do sada je interesovanje za plodove ove mediteranske (suptropske) voćke u nas bilo dosta slabo, što je doprinijelo neznatnom unapređenju njegove proizvodnje.

Rogač je voćka koja ima privredni značaj. Plod rogača je odlična ljudska i stočna hrana. Naročito je podesan za ishranu rasnih konja, jer sadrži oko 40 % šećera i oko 7–8 % bjelančevina. Sastav suvog ploda rogača bez sjemenki (u %): saharoze 21,46 glukoze 19,02 amida 4,60 ; celuloze 19,50 ; masnih materija 31,07 ; vode 1,40 i azotnih materija 2,10. Plod rogača se upotrebljava i kao sirovina za dobijalje eteričnih ulja koje se vadi iz njegovih sjemenki i koje ima široku primjenu u kozmetici, farmakologiji i dr. Plodovi rogača se upotrebljavaju i kao surogat  za kafu. Sjemenke rogača služe za dobijanje ljepila.           

Prednost rogača nad ostalim voćem je u tome što se može gajiti na mjestima koja su inače nepogodna za neke druge voćarske kulture. Pogodan je za gajenje na siromašnim terenima i u krševitim i zabačenim krajevima našeg priobalnog pojasa. Ako se stablo primi, onda mu nije potrebno neko posebno njegovanje, osim da se zemljište redovno ili makar povremeno obrađuje, uz povremeno đubrenje, kao i izvođenje berbe u vrijeme kada je to najpovoljnije za proizvođača. Lako se razmonožava gotovo, svim načinima razmnožavanja.

Poslije izmrzavanja vrlo lako i brzo se regeneriše preko izdanaka. Njegovi plodovi, mahune, dobro se čuvaju i lako transportuju, pa se prodaja može odložiti za najpovoljnije vrijeme u odnosu na proizvođača. Drvo rogača je vrlo cijenjeno u industriji drveta kao veoma kompaktno drvo. Osim toga, to je lijepa zimzelena voćka koja dostiže velike razmjere i vrlo dekorativno djeluje, pa je treba saditi u svim malo većim parkovima po primorju.    
            S obzirom na uslove pod kojima raste i kako se gaji, rogač je dosta rodan. Rađa obično svake druge godine i daje relativno dobre prinose, što zavisi, svakako, od mjesta i položaja. Na boljim terenima i zaklonjenijim položajima prinosi ragača su mnogo veći, a što je najvažnije - oni su redovniji. U nas ima stabala rogača sa kojih se može ubrati 400 - 500 kg, a ponekad i više, čak i do 1 000 kg plodova. Međutim, prosječni prinosi rogača su, s obzirom na odsustvo svake agrotehnike, kao i na to da li je rogač kalemljen, znatno niži. Ovome doprinosi i neredovna rodnost rogača. Zato se kao prosjek može uzeti rodnost od oko 30 kg po jednom stablu. Razmnožen sjemenom, rogač prorodi obično u sedmoj ili osmoj godini, a ponekad i kasnije. Međutim, kalemljen rogač u boljim uslovima gajenja prorodi znatno ranije. Pojedinih godina, prinosi na čitavom našem Primorju mogu biti dosta veliki. Međutim, kada bi se iskoristile sve prirodne mogućnosti, ova proizvodnja bi se mogla udesetostručiti.      
            Rogač je dugovječna voćka. U nas ima stabala koja su stara i po 200, pa i više godina. Zbog ovoga, kao i zbog toga što ima jak korijen koji zauzima relativno velike površine zemljišta, rogač je vrlo pogodan za gajenje na terenima koje treba čuvati od štetnog dejstva erozije neposredno uz morsku obalu.

 

MORFOLOŠKE OSOBINE ROGAČA

Korijen rogača. - Rogač ima jako razgranat i razvijen korijenov sistem, kako po površini tako i po dubini. Korijen zauzima sve slojeve zemljišta u jednom velikom krugu oko stabla, kako u dubini tako i pri površini. Ovim se može objasniti velika otpornost rogača prema siromašnim, plitkim, krševitim i suvim zemljištima.

             Rogač daje dosta izdanaka, te ga zato u šumi i pri prirodnom uzgoju i susrijećemo kao visoki žbun. Ova osobina mu omogućuje da se brzo i lako regeneriše poslije izmrzavanja nadzemnih djelova.

Deblo i krošnja rogača. - Rogač raste ili kao visok i jak žbun bez debla, kao što uglavnom rastu njegove divlje forme, ili, pak, kao voćka s formiranim deblom, koje se u većini slučajeva susreće u pitomih (kalemljenih) formi. Visina debla može biti različita, što zaisi od više faktora.    
            Kao žbun, rogač poraste prosječno 8 do 10 metara. Međutim, ako mu se formira deblo, onda može da poraste 15 do 20, pa i više metara.         
            Rogač obrazuje jako i snažno drvo, čije su grane jake i debele, a imaju tendenciju horizontalnog rasta, zbog čega obrazuje veliku, više široku krošnju. Krošnja je dosta gusta, a po obliku više okruglasta. Staro drvo ima jako razvijene i snažne skeletne grane. Kora na granama je debela, sive boje i dugo je glatka.

Pupoljci rogača - Lisni pupoljci u rogača se obrazuju pri vrhu grančica, ali se mogu javljati i na starijem drvetu, zapravo tamo gdje se formiraju i cvijetni pupoljci.            
            Cvijetni pupoljci rogača stvaraju se na mlađem, ali i na starijem drvetu, pa čak ponekad i na samom deblu. Ovi pupoljci nastaju na prstenastim rodnim grančicama. Često zbog gomilanja prstenova, na starijim grančicama, u rogača nastaju karakteristične izrasline, koje se srijeću i na starijem drvetu, a ponekad i na samom deblu. Zbog ovoga i plodovi se nalaze više u unutrašnjosti krune i više pri dnu grančica, kao i na debljim granama, pa čak i na deblu, dok se pri vrhu grančica nalazi samo lišće.

List rogača. - Rogač je zimzelena voćka. Listovi su mu parno perasti i imaju pretežno tri do četiri para liski kod kalemljenog i 4 do 5 pari kod nekalemljenog rogača. Po obliku listovi su jajasti, tupi pri vrhu, nijesu nazubljeni, kožasti su i tamnozelene boje. Rogač je voćka koja je veoma obrasla lišćem.

Cvijet rogača. - Rogač je obično jednodoma, mada može biti i dvodoma voćka. Muške voćke su nerodne, dok su ženske rodne. Ima i takvih vrsta rogača koji imaju muške i hermafroditne cvjetove. U njega je čak zapaženo i mijenjanje pola prema vremenu starosti. Cvjetovi se razvijaju iz pupuljaka na starijem drvetu, crveni su i obično su združeni u grozdovima.

Čašica cvjetova je veoma mala, jedva vidljiva i nema kruničnih listića. U cvijetu se nalaze 5 prašnika i jedan tučak, koji je vrlo kratak. Za razliku od ostalih mediteranskih voćaka, cvjetovi rogača imaju skoro neprijatan miris.           
            Plod rogača.Plod rogača je mahuna, duga 10 do 20 cm, a ponekad i više, a široka 2 do 3 cm, spljoštena, mesnata i slatka. U mahuni se nalaze sjemenke mrke boje. Mahune rogača ne pucaju kao u drugih leguminoza. Cvjetovi, kao i mahune, javljaju se u grozdovima. Broj mahuna u grozdovima zavisi od broja cvjetova u grozdu.

 

FIZIOLOŠKE OSOBINE

            Cvjetanje rogača - Rogač cvjeta u jesen, tj. obično u septembru ili u oktobru, mada može i kasnije. Cvjetovi se pojavljuju najčešće poslije sazrijevanja plodova. Period cvjetanja obično traje dosta dugo, gotavo do pred zimu. U rogača je zapaženo da obično muške individue cvjetaju svake godine, dok ženske i hermafroditne obično svake druge godine, što je jedan od razloga periodičnog rađanja ove voćke (svake druge godine). 
            Sazrijevanje plodova rogača - Prema periodu cvjetanja vidi se da  plodovi  rogača zameću u jesen, tj. pred zimu. Oni prezime kao male sićušne mahune. U proljeće naredne godine počinje njihov porast i razviće. Mahune sazrijevaju u toku druge polovine avgusta i početkom septembra. Plodovi se dobro drže na peteljci.

 

SORTIMENT

U nas postoje dva tipa  rogača: samonikli, ili kako se u narodu zove - divlji rogač, i kalemljeni, ili pitomi rogač.
            Samonikli rogač - Ovaj rogač je u nas vrlo rasprostranjen, mnogo više nego kalemljeni, jer je nešto otporniji prema niskim temperaturama, a i prema ostalim ekološkim uslovima. Sva stabla ovog rogača su sijanci, te on ima više formi. Prirodno je rasprostranjen na najlošijim terenima u sklopu  primorske makije. Obično se susrijeće kao jak i visok žbun, a nešto ređe i kao stablo.       
            Njegovi plodovi (mahune), iako manje bogati hranljivim materijama, mnogo se cijene u industriji, a takođe i za ostale svrhe, a manje za jelo.        

            Kalemljeni rogač - Pod ovim imenom se podrazumijevaju sve sorte rogača, kojih u nas ima nekoliko. Sve ove sorte, u odnosu na samonikli rogač, imaju nešto više mahuna, koje su pored toga još i mesnatije i sadrže više hranljivih materija (šećera i bjelančevine), te su zato i više hranljivije. U nas se ove sorte obično rasprostranjuju prekalemljivianjem samoniklog rogača. Sve ove sorte rogača osetljivije su prema niskim temperaturama nego nekalemljeni rogač. Kao posledica januarske zime 1963. godine, na Crnogrskom primorju većina pitomih rogača je izmrzla, pa čak i oni na zaklonjenim mjestima.          
            Kod nas su najvažnije sorte rogača: komiški krupni, puljiški i mekiš, kao i neke druge sorte rogača koje su uvezli naši pomorci i koji se uglavnom nalaze u vidu pojedinačnih stabala. Od njih se neke sorte ističu veličinom ploda (mahune), koji distižu i preko 25 cm dužine.
            Komiški krupni rogač - Ova sorta rogača je malo rasprostraljena u Boki Kotorskoj. Ime je dobila po mjestu Komiža (ostrvo Vis) odakle i potiče.            
            To je bujna voćka sa velikom i širokom krošnjom. Dosta dobro i redovno rađa. Mahune su mu krupne, dosta široke i mesnate. Ubraja se u kvalitetnije sorte. Njegovi plodovi sadrže prosječno oko 40 % šećera.       
            Mekiš. - Plod (mahuna) ove sorte rogača kada je potpuno zreo i osušen, mekan je, pa je zbog toga i dobio takav naziv. Plod je manje veličine, ali po kvalitetu je to odlična sorta rogača za jelo.

Puljiški rogač. - Ime je dobio po regiji Pulja u Južnoj Italiji, odakle je i prenesen  na naše primorje. Kod nas je manje rasprostranjen od komiškog rogača. Ovo je bujna voćka, vrlo rodna, rodnija od komiškog rogača, a uz to dosta redovno rađa. Mahuna je krupna, mesnata i vrlo slatka. Dužina mahune je nešto manja od komiškog, ali po kvalitetu mesa ovo je vrlo dobra sorta.     

EKOLOGIJA

Klima

            Rogač je veoma osjetljiv na niske zimske temperature, kao i prema svjetlosti. U odnosu na vlažnost ima male zahtijeve.       
            Temperatura - Za rogač kao i za većinu mediteranskih voćaka, značajniji su apsolutni minimumi temperature nego prosječni temperaturni uslovi. Rogač je vrlo osjetljiiva biljka prema temperaturama, te zato uspijeva samo u jednom uskom pojasu pored mora. Oštećenja izazvana mrazom na ovoj voćki primjećuju se već pri temperaturi od - 4 oC. U ovom pogledu mnogo je osjetljiviji kalemljeni nego nekalemljeni rogač. Rogač uglavnom podnosi mrazeve do - 7 oC. 
            O tome koliko je rogač osjetljiv prema niskim temperaturama najbolje nam svjedoči januarska zima 1963.godine. Tada se na Crnogorskom primorju temperatura spustila na oko - 9 oC. Ovakav mraz trajao je 6 do 7 dana. Kao posljedica toga nastalo je izmrzavanje skoro svih kalemljenih rogača, čak i u uslovima u kojima su stabla imala odiičnu prirodnu zaštitu, pošto su se nalazila skoro neposredno uz more.    
            Rogač je prema visokim ljetnjim temperaturama veoma otporna voćka, jer do sada nijesu primijećena oštećenja prouzrokovana toplotom.
            Vlažnost - Uzimajući u obzir klimatsku karakteristiku terena, agrotehniku koja se primjenjuje, rodnost i dr., može se zaključiti da je rogač vrlo otporna voćka prema suši. Ovo se može objasniti jedino njegovim jakim korjenovim sistemom, koji je sposoban da koristi znatne rezerve vode iz zemljišta, kako iz površinskih tako i iz dubljih slojeva. Međutim, pored čisto fizioloških osobina, otpornost rogača prema suši može se objasniti još i time što je zbog blizine mora u toku ljeta ovdje uvijek veliki procent vlage vazduha. Ovu čiljenicu treba imati u vidu pri odabiranju terena za gajenje rogača. 
            Svjetlost - Rogač se u nas gaji uglavnom na južnim ekspozicijama, koje su maksimalno osvjetljene, što svakako ima uticaja na ovu voćku, s obzirom na njene morfološke i fiziolške osobine.     
            Iz iskustva je poznato da rogač ranije sazrijeva i da ima nešto kvalitetnije plodove ako raste kao usamljeno stablo. Sve ovo ubjedljivo pokazuje da je rogač prilagođen na intenzivnu insolaciju.

 

 Zemljište

            U odnosu na zemljišne uslove, rogač možemo ubrojiti u jednu od najotpornijih mediteranskih voćnih kultura.         
            Većina stabala rogača u nas nalaze se u oblasti primorskie makije. To su obično krečni, a uz to krševiti, relativno plitki i suvi tereni. Najbolja stabla rogača srijeću se na zemljištima koja su se nekad iskorišćavala za gajenje vinove loze i masline, jer su svakako ta zemljišta mnogo bolja od ostalih kraških zemljišta koja bi se mogla koristiti za gajenje rogača.
            Iz ovoga se može zaključiti da rogač treba gajiti na krečnim, nešto plodnijim, lakšim i propusniim zemljištima. Teška, vlažna i nepropusna zemljišta, a naročito ona na kojima stagnira voda, nijesu pogodna za ovu voćku. U tom pogledu rogač je dosta sličan planici (maginji) sa kojom je  najčešće udružen u pojasu neposredno duž mora.

            U pogledu položaja, u našim uslovima treba više povesti računa. Zbog negativnog uticaja nekih klimatskih činilaca na rogač, a osobito niskih temperatura, ovu voćku treba gajiti na što prisojnijim položajima. Za tu svrhu najbolje su južne ekspozicije onih terena koji se najrentabilnije mogu koristiti za gajenje rogača, pa i bolji tereni, ako su zabačeni ili slabo pristupačni, usled čega se na njima ne bi isplatilo gajiti neku drugu mediteransku voćku.

 

AGROTEHNIKA ROGAČA 

Razmnožavanje rogača

Razmnožavanje rogača u rasadnicima kod nas se nije obavljalo. U prirodi se rogač razmnožava sam, spontano pomoću sjemena, tako da su stabla u većini slučajeva samonikle voćke. Kalemljeni, pitomi rogač najčešće se dobijao kalemljenjem samoniklih rogača uglavnom po ivicama parcela, a u poslednje vrijeme se uvozio iz Italije ili Hrvatske. U  voćnim rasadnicima, rijetko se može naći sadnica ove voćke, mada je to velika šteta, jer je, to pored ostalog, jedan od važnih činilaca koji utiče na stagniranje ove mediteranske voćke.          
            Generativno razmnožavanje rogača. - Generativno razmnožavanje rogača može se koristiti kako za dobijanje podloga, tako i za dobijanje pitomih voćaka (mada ređe).   
            Pri ovom načinu razmnožavanja treba uzeti u obzir da rogač slabo podnosi presađivanje. Rogač razvija jaku sržnu žilu, koja ne podnosi povrede, pa se zbog toga presađuje, dok se biljka još može izvaditi sa dosta zemlje, a sržna žila se ne prekida (sejanci se presađuju dok su još mladi). Još je bolje ako se sjeme sije u duboke saksije ili kese, iz kojih se sejancii prenose na stalno mjesto, jer tako nema bojazni da će se sržna žila povrijediti.      Sjeme je neophodno stratifikovati u vremenu od uzimanja iz ploda do sjetve. Neposredno pred sjetvu sjeme treba držati potopljeno u vodi 24 časa, na temperaturi od 50 oC. Sjetvu je najbolje obaviti u martu ili u avgustu.        
            Ako je moguće, dobro bi bilo da se sjetva sjemena rogača obavi odmah na stalnom mjestu, bez obzira da li će se voćke kalemiti.      
            Pri proizvodnji sadnog materijala nevažno je od kojih je stabala sjeme uzeto, bilo za uzgoj sadnica za kalemljenje, bilo za pošumljavanje i parkove, osim ako je u pitanju selekcijski rad, radi dobijanja eventualnih novih tipova rogača. Važno je da su plodovi dobro razvijeni i dobro sazreli, kako bi se dobila što veća i bolja klijavost sjemena.

 Što se tiče izniklih biljaka, one će dati otprilike 50 % ženskih i 50 % muških biljaka. Ako se te biljke (sejanci) ostave za pošumljavanje ili parkove, dobićemo razne divlje tipove, od kojih će razvijena ženska stabla (žbunovi) davati tanke plodove (koje naš narod naziva "divlji rogač"), izuzetno po koji tip boljeg kvaliteta, dok će muški žbunovi biti potpuno nerodni, jer im cvjetovi nose samo prašnike. Prema tome, ako se želi dobiti stabla sa dobrim, jestivim i kvalitetnim plodovima, treba i ženske i muške sejanci kalemiti. Pri ovome treba povesti računa da se ostavi po koje muško stablo u zasadima rogača (po pravilu 1 stablo na 100 ženskih kalemljenih stabala), kako bi se osigurala normalna oplodnja ženskih (plodnih) stabala.      
            Vegetativno razmnožavanje rogača - Od svih načina vegetativnog razmnožavanja rogača najbolje je kalemljenje na sijancima.   
            Sadni materijal rogača može se dobijati i reznicama, ali takav sadni materijal je manje pogodan za one terene i uslove u kojima sada raste, a teže se dobija.       
            Za kalemljenje je najbolje uzimati dvogodišnje ili trogodišnje sijance. Kalemljenje se izvodi obično okuliranjem, i to najčešće u septembru - na spavajući pupoljak, a može i na budni pupoljak, polovinom juna. Ovako dobijena sadnica rano prorodi, već u trećoj ili četvrtoj godini. Kako u nas u sklopu makije raste mnogo samoniklih rogača, bilo bi veoma korisno uz ostale mjere (krčenje ostalog rastinja, izdvajanje dobrih izdanaka, pravljenje terasa ili poluterasa i sl.) vršiti njihovo kalemljenje, odnosno prekalemljivanje. Ovim načinom bi se vrlo brzo dobilo više dobrih i rodnih stabala najboljih sorti rogača. Većina današnjih stabala pitomog rogača dobijena je na ovaj način.

Podizanje zasada

            Na Crnogorskom primorju nema zasada  rogača u smislu voćnjaka, već se on gaji više u vidu razbacanih pojedinačnih stabala ili grupe stabala, uglavnom u sklopu ostalog primorskog šumskog drveća neposredno uz more. Zbog toga mi nemamo mnogo iskustva u gajenju ove voćke u intezivnoj kulturi.
            Izbor terena za gajenje - S obzirom na zahtjeve rogača prema ekološkim činiocima, za njega bi trebalo birati nešto bolje šumske terene ili van njih, u pojasu u kojem se oni i prirodno rasprostranjuju. Prioritet bi, pri tom, trebalo davati terenima koji su zabačeni.
            Tereni duž mora, koji su nekada iskorišćavani za gajenje maslina i vinove loze, a sada napušteni, podložni uticaju erozije i obrasli drugom manje vrijednom primorskom šumom, predstavljali bi dobre terene za gajenje rogača. Uostalom, takvi tereni se jedino i mogu racionalno iskorišćavati gajenjem rogača ili planike. Rogač i sada na ovakvim terenima daje sasvim zadovoljavajuće rezultate kao i planika.        
            Priprema terena - Odabrane terene za sadnju rogača trebalo bi najpre krčenjem očistiti od šikare, a osim toga obnoviti ili čak mestimično ponovo terasirati, kako bi se očuvali od daljeg dejstva erozije. Poslije uređenja terena, pošto se rigolovanje ne može obaviti, treba pristupiti objeležavanju mjesta za sađenje rogača prema konkretnoj situaciji, a zatim pripremiti rupe. Rupe bi trebalo praviti po mogućnosti što šire i što dublje.       
            Poslije zatrpavanja rupa ili poslije sađenja rogača trebalo bi, gdje god je to mogćno, pliće obraditi cijelu površinu ili, pak, samo jedan veći krug oko stabala. Ovo je vrlo korisno u cilju stvaranja uslova za gajenje neke biljke za zelenišno đubrenje, koje jedino od organskih đubriva i dolazi u obzir u ovakvim slučajevima, kao i za stvaranje većih mogućnosti za upijanje vlage i dr.       

Sadnja  - Sadnju rogača treba obaviti u jesen ili ranije u proljeće, sa odabranim sadnicama, dobijenim na jedan od pomenutih načina.  
            S obzirom na to da rogač dugo živi i da je bujna voćka s velikom i širokom krošnjom, treba ga saditi na većim rastojanjima, a najmanje na 10 do 12 metara.          
            Ovo su velika rastojanja, a uz to rogač se sporo razvija, te je preporučljivo u međuprostoru gajiti i neku drugu kulturu, samo ako kvalitet zemljišta to dopušta. U svakom slučaju, i na najgorim terenima kao međukultura može doći u obzir planika, jer u nas često ove dvije kulture čine jednu prirodnu cjelinu. Poslije izvjesnog broja godina, ove kulture bi se odstranile, a rogač bi ostao u čistoj kulturi.          
            Uzgojni oblik - Poznato je da u prirodi rogač raste ili kao žbun, što je naročito karakteristično za samonikle i nekalemljene forme ili sa manjim ili većim deblom, što se dosta često susreće u kalemljenog rogača.      
            Koju bismo formu izabrali, odnosno kojoj formi dali prioritet, zavisi od osobina zemljiišta. Na boljim zemljištima, kao i u uslovima u kojima je mogućno primjenjivati makar minimum agrotehničkih mjera, prioritetno mjesto treba dati uzroju rogača s deblom. Njegovu visinu treba određivati u svakom konkretnom slučaju, što zavisi od niza različitih činilaca.
            Njegovanje - U pogledu agrotehničkih mjera, sa rogačom nemamo većeg iskustva. Sva agrotehnika ove kulture u nas sastoji se u tome što se oko stabala kosi ostala šikara, uklone izdanci, ako se rogač gaji u obliku žbuna, a ponekad se okopa jedna manja površina oko debla, i to povremeno. Vrlo rijetko se obrađuje ili đubri zemljište, i to samo oko onih stabala koja slučajno rastu, po njivama.

        Đubrenje

            Tereni koji dolaze u obzir za gajenje rogača predstavljaju pretežno siromašno i ispošćeno zemljište. Ovo bi se vrlo negativno odrazilo na rogač, ukoliko se ne bi izvodilo, gdje god je moguće đubrenje. Time bi se, pored bolje i redovne ishrane stabla, uticalo i na neprekidno popravljanje inače loših terena, a time i na redovniju i veću rodnost ragača. Na nekoliko mjesta u Boki Kotorskoj primijećeno je da su stabla rogača bila redovnija u rađanju gdje se teren redovno obrađivao i gajio bob ili grahorica, uz povremenu upotrebu manjih količina mineralnih đubriva.          
            Koristeći ovo iskusvo, može se preporučiti da se, gdje god je mogućno, u zasadima rogača gaji bilo bob ili smješa grahorice i ječma, a da se uz odgovarajuću obradu zemljišta zasijavanje obavi uz mali dodatak mineralnih đubriva.    
            Što se tiče upotrebe mineralnih đubriva, treba poći od toga da je rogač leguminoza, pa je zbog toga sposobnija od drugih voćaka da asimilira atmosferski azot. Stoga pri upotrebi mineralnih đubriva prioritet treba davati kalijumovim i fosfornim đubrivima, naračito ako se redovno upotrebljava zeleniš.        
            Kao prosječne orijentacione norme đubriva, i to samo fosfornih i kalijumovih (azotna đubriva treba određivati prema konkretnim prilikama), možemo preporučiti oko 3 do 5 kg N:P:K (0:10:20) po jednom stablu.

Rezidba

            Rezidbu rogača treba primjenjivati samo u početku da bi se stablu pomoglo u obrazovanju što pravilnije krošnje. Ovo je naročito važno ako se rogač gaji u obliku žbuna, kako bi se regulisao potreban broj njegovih izdanaka. Rogač inače sam spontano formira pravilnu kroršnju.

 BERBA, ČUVANJE I PAKOVANJE

Sazrijevanje i berba

            Plodovi rogača sazrijevaju krajem avgusta i u septembru. Berbu treba izvoditi u punoj zrelosti, i to odjednom. Zrelost plodova poznaje se po tome što počnu sami da otpadaju.  
            Berba se izvodi rukom ili trešenjem. Poslije berbe, plodove treba držati neko vrijeme u promajnoj prostoriji da se prosuše, jer bi se u protivnom kvarili, pošto u vrijeme berbe sadrže još uvijek veći procent vlage. Ako se želi ubrzati proces sušenja, plodovi se stavljaju (u tankom sloju) u odgovarajuću prostoriju, gdje se nalazi peć.

Klasiranje i čuvanje

            Poslije sušenja, plodove rogača treba klasirati. Prema kvalitetu plodova, rogač je najbolje klasirati na I i II klasu.  
            Prvu klasu čine plodovi kalemljenog rogača najboljih sorti. Plodovi se mogu po sortama i miješati ako su sličnih osobina, ali moraju biti prethodno klasirani po veličini mahune. Toleriše se mali procent odstupanja od određene veličine, kao i 5 % polomljenih mahuna.

Drugu klasu predstavljaju plodovi samoniklog (nekalemljenog) rogača, koji ima znatno šturije mahune, kao i mahune koje ne odgovaraju za prethodnu klasu. Toleriše se 10 % polomljenih mahuna.
            Plodove rogača treba čuvati u pogodnoj platnenoj ili ambalaži od hartije, čija zapremina može da bude različita, s obzirom na to što mogu izdržati i veće količine u jedinici pakovanja. Plodovi rogača se do prodaje moraju čuvati u suvoj, čistoj i promajnoj prostoriji.

 

 

PLANIKA (MAGINJA)       

Porijeklo, značaj i rasprostranjenost

            Planika je voćka mediteranske oblasti, jer raste u svim zemljama koje se nalaze u pojasu Mediterana (oko Sredozemnog mora). Ona predstavlja jednu od najčešćih sastojina primorske zimzelene makije. Njeni najčešći pratioci su: zelenika (Phillurea angustifolia i Phillurea latifolia), vresina (Erica vrticulata), primorska kleka ili smreka (Juniperus excelsa), mirta (Mirthus communis), smrdljika (Pistacia terebinthus) i hrast česmin (Quercus cocifera).
         Ova voćka je upadljiva, naročito u jesen i zimu, kad na njoj dozrijevaju dosta krupni crvenkasti plodovi, slični jagodi ili još više slični sa poznatom kineskom voćnom vrstom liči.

Planika je rasprastranjena manje ili više svuda u pajasu  oko Sredozemnog mora. Pored ovih predjela, rasprostranjena je po ostalim državama i kontinentima u kojima postoje isti ili slični klimatski uslovi.     

            Naročito je mnogobrojna i dominantna biljka u sklopu primorske makije, u predjelu od Herceg Novog do Ulcinja, a posebno se ističe na padinama brežuljaka duž obale, mada je ima i na manjim visinama u Gornjem Grblju i u Boki Kotorskoj. U ovom području ima izvjestan privredni značaj, mada uopšte nije kultivisana.         
            Duž primorja zauzima značajne površine, i to uglavnom van terena pogodnih za poljoprivrednu proizvodnju. Na Crnogorskom primorju karakteristična su dva područja, koja su izrazito obrasla ovom biljkom i u kojima ona ima dominantnu ulogu. Prvo područje čini priobalni dio Boke Kotorske, od Sutorine (kod Herceg-Novog) do Budve, a drugo priobalno područje oko Ulcinja, koje se proteže od Dobre Vode (kod Bara), pa sve da Štojskog  polja. Prema tome, ovo su veliki kompleksi terena, koji se jedino preko ove ili njoj sličnih vrsta mogu  iskorišćavati za poljoprivrednu proizvodnju.

            Planika ima izvjestan privredni značaj na Crnogorskom primorju, jer joj je areal rasprostranjenosti u jednom neprekidnom nizu dosta veliki, kako po dužini tako i po širini.              

                                       

                                                     Način iskorišćavanja

          
         Pošumljavanje krasa - S obzirom da raste i uspijeva na kraškim terenima, na kojima nema uslova za uspijevanje ni jedne druge voćne vrste, planikom bi se mogle pošumiti sve goleti primorskog krša. Ovim bi se spriječila dalja erozija ovih terena, jer se planika brzo ukorenjava, brzo prožima teren korjenovim sistemom, dosta se brzo formira kao žbun i ne iziskuje nikakvu agrotehniku.        
            Sa ovim poduhvatom, na najbrži mogući način i uz najmanji utrošak sredstava, izmijenio bi se jednoliki izgled našeg priobalnog pojasa. Ovo je lako ostvarljivo s obzirom da se sadni materijal planike može dobiti vrlo lako, brzo i jeftino, kao i u neograničenim količinama, a uz to nije potrebna neka naročita priprema terena, jer se planika lako prima, dobro ukorjenjava i brzo razvija.       

Koristi od drveta - Pri pošumljavanju terena, planiku bi trebalo gajiti kao visoki žbun. I izdanci bi se sukcesivno, poslije izvjesnog broja godina, sjekli do osnove, uz prethodnu zamjenu novim izdancima, određene starosti.          
            Ovakav postupak bio bi dvostruko koristan:           
            - mogle bi se sa velikih površina neprekidno, svake godine, obezbjeđivati velike količine ogrijevnog drveta;                                             
            - ovim bi se podmlađivao žbun, čime bi se podsticala bolja, redovnija i obilnija rodnost. Iz iskustva je poznato da izdanci na žbunovima koji su nekoliko godina ranije (5 - 10) bili do zemlje posječeni (radi obezbjeđenja drveta za seoske krečane) mnogo bolje rađaju i daju osjetno kvalitetnije prinose i redovniji su u rodnosti.         
            Značaj za pčelarstvo - Planika je jedna od najmedonosnijih biljaka. Njeni cvjetovi su vrlo slatki. Osim toga, ona cvjeta u vrijeme kada nema drugih biljaka u cvijetu koji bi pčelama poslužile kao paša (od septembra do kraja decembra). Ovo je interesantno jer je u nas jesen duga i topla, pa je moguć let pčela do duboko u jesen, zapravo sve dotle dok praktično i traje cvjetanje planinke.                                                            
            Ovim bi se, razumljivo, korisno uticalo i na razvoj pčelarstva na Crnogorskom primorju jer ono donosi znatan prihod od proizvodnje čistog prirodnog meda, kao vrlo traženog artikla.  
            Koristi od ploda - Proizvodnja plodova planike na području Crnogorskog primorja je dosta velika, naročito u Boki Kotorskoj. Hemijski sastav plodova planike: voda 71,80  %,        suve materije 28,20 %,  pepeo (mineralne materije) 0,61 %, kiseline (kao limunska) 0,86 %, šećer (ukupni invertni) 15,09 %,  šećer (direktan invertni) 13,68 %, saharoza 1,41 %, azotne materije  0,61 %, pektin (kao pektinska kiselina) 1,32 %, askorbinska kiselina (vitamin) 231 mg%, odnos kiselina – šećer 1:17,4, kalorična vrijednost 100 g plodova  50 - 60 cal.                                                                    

Ovi podaci jasno pokazuju hranljivu i tehnološku vrijednost plodova planike, koja znatnije premašuje većinu ostalog voća po količini šećera, pektina, vitamina C i mineralnih materija.                                                                                                                                                                                                                                U pogledu količine i kvaliteta pektina, sadržanog u plodu planike, ispitivanja su pokazala da ovi plodovi sadrže upravo onu vrstu pektina (visoko polimerizovanu i srednje esterifikovanu) koja je najpodesnija za želiranje, što su potvrdili i praktični ogledi.                                                                

Prema tome plodovi planike su vrlo dobra sirovina za industrijsku proizvodnju marmelade i džemova.                                                                                                                                                                                                 
            Izvršena ispitivanja omogućuju poznavanje sastava i načina prerade jedne nove i dosad neiskorišćene sirovine za voćnu industriju, čijoj bi preradi, zbog njene fiziološke i tehnološke vrijednosti, trebalo pasvetiti punu pažnju.                                        
            Plodovi planike mogu se iskorišćavati na više načina u svježem stanju, za spravljanje pekmeza i marmelade, za pečenje rakije, i dr.

Rakija od planike - U današnje vrijeme najveća količina plodova planike koristi se za proizvodnju rakije pad nazivom maginjača, zato što u nas planiku nazivaju maginja. U manjem obimu koriste se i za pekmez. 
            I u industriji bi se takođe dio plodova planike mogao iskorišćavati za proizvodnju rakije. Ako bi se razradila specijalna receptura, mogla bi se od maginjače spravljati specijalna pića (neka vrsta likera i sl.). To bi bilo vrlo korisno s obzirom na velike raspoložive količine sirovine. Takva pića se i sada mogu naći po nekim selima i veoma su dobra. Spravljaju se na više načina. Obično se rakiji od planike, koja je najčešće vrla ljuta, dodaju plodovi primorske smreke (kleke), lorbera (lovora), mljevenih plodova rogača, zatim morač i drugo, u raznim kombinacijama i u različitom odnosu, a takođe i u različito vrijeme (u vrijeme destilacije ili poslije nje). U svakom slučaju, alkohol od planike mogao bi se uspješno koristiti za industriju likera ili u neku drugu svrhu, jer je to danas vrlo traženi artikal. Pri ovom  treba naglasiti da bi alkohol proizveden od plodova planike bio vrlo jeftin, jeftiniji nego alkahol od ma koje druge sirovine.           
            Randman rakije od plodova planike je vrlo veliki, što je normalno kad se uzme u obzir da dobro očuvan kljuk od ovog voća može imati 15 do 18 % suve materije (po refrektometru).   
            Korišćenje planike za izradu marmelade - Kad bi se dobro razradio poseban postupak, od plodova planike mogla bi se spravljati kvalitetna i jeftina marmelada, s obzirom da otkupna cijena ovog voća ne bi bila visoka. U svakam slučaju, otkupna cijena ovih plodova bila bi neuporedivo manja od cijene ma koje druge sirovine koja može poslužiti za izradu marmelade. Prikladna je za ljudsku upotrebu, s tim da se izostavi svaki konzervans. Jedan ogled sa proizvodnjom marmelade od plodova planike dao je pozitivne rezultate. Marmelada je prijatnog ukusa, lijepe zatvorenožute boje sa 72 % suve materije

Ostala upotrebna vrijednost ploda planike - Plodovi planike mogu se koristiti, istina u manjem obimu, i za potrošnju u svježem stanju, a u domaćinstvima - i za izradu džema. U lišću i granama planike ima dosta tanina, pa se ti djelovi mogu u velikoj mjeri koristiti i za vađenje tanina, koji nalazi široku primjenu u industriji štavljenja koža. Lišće, kora i cvjetovi planike koriste se i u farmaceutskoj industriji za spravljanje ljekova protiv dijareje, što narod kod nas već odavno koristi, zbog čega se planika ubraja i u ljekovite biljke.

 

Sistematsko mjesto planike

Carstvo: Plantae

Razdio: Magnoliophita

Klasa: Magnoliopsida

Red: Ericales

Familija: Ericaceae

Rod: Arbutus

Vrsta: Arbutus unedo

 

Morfološke osobine

Korijen - planika ima dosta plitak, ali površinski jako razvijen korijenov sistem, velike apsorpcione moći. Samo pojedine žile prodiru duboko, između kamenja, čime se i objašnjava u osnovi velika otpornost ove biljke prema suši i lošem zemljištu. Korijen ima osobinu da daje dosta izanaka, zbog čega planika prirodno raste kao žbun, a uz to se lako i brzo regeneriše (poslije sječe i sl.).      
            Planika se može izdancima i razmnožavati, ali se ovim ne može obezbijediti masovnija proizvodnja kvalitetnog sadnog materijala. Osim toga, izdanci se dosta teško skidaju, a i transportovanje im je otežano.      

Korjenov sistem planike prožima čitav profil raspoloživog zemljišta, od najplićih do najdubljih slojeva, i u dosta velikom krugu oko debla. Zbog ovoga je planika vrlo prikladna kao biljka koja odlično vezuje zemljište i štiti ga od razornog dejstva erozije.         

Deblo i krošnja - Planika predstavlja srednje visok zimzeleni žbun (3-5 m), a ponekad i stablo sa niskim deblom koje može izrasti i do 10 metara.      Kora na deblu i debljim granama je hrapava i ljuskava, prožeta je crvenilom i dosta često usukana.      
            Jednogodišnji ljetorasti su zelene boje, s glatkom i sjajnom korom. Krošnja je dosta gusta, a ako je formirana na jednom deblu, onda je najčešće okruglasta. Grane su joj dosta dobro obrasle zelenilom, skoro do same osnove, pogotovo ako nije zasjenjena.                                    
            Uopšte uzevši, planika predstavlja vrlo lijepu, dekorativnu voćku, te je prikladna za gajenje i po parkovima, drvoredima, za ograde i sl.    
            Lišće - Lišće planike je izduženog jajastog oblika, dugo je 5 – 8 cm, sa blago nazubljenim ivicama. Liska je zelene boje, sa malo maljavom peteljkom. Na granama su listovi poređani naizmjenično, a pri vrhovima grančica nagomilani, te grade lijepe lisne rozete.        
            Cvijet - Kod planike se cvijetni pupoljci razvijaju iste godine kada su i formirani. Cvjetovi su zvonasti, jer su im krunični listići srasli. Oni su krem bijele boje i skupljeni u zbijene i oborene cvasti, koje imaju oblik grozda (te u njih ne može da prodire voda). Cvasti se javljaju na samom vrhu jednogodišnjih grančica ili, pak, blizu samog njihovog vrha.               

Cvjetovi imaju po 5 čašičnih listića, koji su vrlo mali i ljuspasto raspoređeni, a 5 kruničnih listića su srasli čitavam dužinom, tako da se pri vrhu primjećuju mali roščići, kaji grade oblik zvona. Cvjetovi planike imaju dosta prašnika, koji su niži od žiga tučka, kao i jedan tučak, sa znato produženim stubićem.       
            Plod - Plod planike je sočna okrugla bobica, crvene boje, različite veličine, što zavisi od tipa ili forme ove biljke. Plod je malo hrapav, tj. prekriven sitnim izbočinama šiljatog vrha, što je naročito dobro izraženo u zelenih plodova. Dobro se drži na peteljkama sve do sazrijevanja. Nedozreli plodovi su zelene boje, oporog ukusa, vrlo čvrsti i hrapavi, a kada sazriju, omekšaju do te mjere da se sami raspadaju. Vrlo su slatki i sa specifičnom aromom.            Planika rađa dosta redovno, manje ili  više svake godine.                                                                                   

 

Fiziološke osobine

             
            Planika je vrlo interesantna i specifična biljka. Iako se ne gaji, za nju naziv divlja biljka ne odgovara potpuno, s obzirom na vrijednost i upotrebljivost njenih plodova.          

        U nekih drugih samoniklih biljaka, čiji su plodovi imali mnogo manji procent šećera nego što ima planika, selekcijom se utrostručio ili učetvorastručio procent šećera. Planika, iako prirodno samonikla, ima neuporedivo veći procent šećera (15-18 %, a u nekih ekotipova čak i 28 %) nego što su neke samonikle voćke imale u početnoj fazi. Selekcijom bi se mogli izdvojiti ekotipovi i biotipovi, koji bi nadmašili ostale biljke i pod lošijim uslovima gajenja, s obzirom na potencijalne mogućnosti.

            Cvjetanje - Planika počinje da cvjeta već od kraja septembra, ali se cvjetanje produžava u toku oktobra, novembra i decembra tako da period cvjetanja traje dosta dugo. Krunični listići se još mogu naći na grančicama i u drugoj polovini januara. Oprašivanje se obično obavlja pomoću insekata (entomofilno). Poslije oplođenja zvonasta krunica otpada tako da je u doba cvjetanja zemljište oko biljke potpuno zasuto ovim listićima, koji prave lijep bjeličasti zastirač. Tako zametnuti plodovi prezime, a u proljeće nastavljaju da rastu.            

           Sazrijevanje plodova - Za planiku je karakteristično da se sazrijevanje plodova manje ili više podudara s njenim cvjetanjem. Zbog ovoga se na istom stablu često mogu naći istovremeno cvjetovi, tek zametnuti plodovi i potpuno zreli plodovi. Zato u planike period sazrijevalja plodova obično traje više od godinu dana, tj. u prosjeku 13- 14 mjeseci.                                                                                                     

Kao i period cvjetanja, i period sazrijevanja plodova planike traje dosta dugo, tako da berba može početi već krajem septembra i početkom oktobra, pa se produžava sve do kraja januara i početka februara. Istina, ovo sve zavisi od vremenskih prilika, kako u toku jeseni tako i u toku zime.         

Period sazrijevanja planike u nas predstavlja istovremeno i njen nedostatak, s obzirom da se njen period berbe poklapa s periodom berbe maslina. Usled toga se dešava, naročito kada maslina dobro rodi, da se zbog nedostatka vremena i radne snage, slabo iskoriste relativno dobri prinosi planike.

              

Agroekološki uslovi  

            Polazeći od toga gdje uspijeva, možemo kazati da se zona intenzivnog gajenja planike podudara sa zonom masline, čiji je planika stalni pratilac. Prema tome, planiku možemo ubrojiti među najotpornije mediteranske voćke.

Klima - Iako je biljka suptropskih krajeva, planika nema velike zahtjeve u pogledu klimatskih faktora. To se vidi iz oblasti njenog rasprostranjenja, uslova mjesta u kojima raste, kao i njene rodnosti.           
            Temperatura - Jedan od najznačajnijih klimatskih faktora za uspijevanje planike je svakako temperatura, jer ona u stvari ograničava područje njenog gajenja. U našim uslovima, kao i u ostalih meiteranskih kultura, značajniji je apsolutni minimum temperature nego opšti temperaturni uslovi.      
            Ni u najnepovoljnijim uslovima na Crnogorskom primorju u kojima planika prirodno raste nije do sada primijećeno njeno izmrzavanje. Dokaz za to je januarska zima 1963. godine, kao jedna od najekstremnijih za poslednjih nekoliko decenija, kako po apsolutnom minimumu tako i po dužini neprekidnog trajanja, koja u glavnim područjima planike nije ovoj biljci nanijela nikakve ozbiljne štete.                                                                       

            Prema tome, u rejonu u kojem planika sada raste ili u kome se planira njeno rasprostranjivanje ne postoji bojazan od ekstremnih temperatura.

Padavine - U pogledu suše, planiku možemo ubrojiti u jednu od najotpornijih mediteranskih voćnih kultura. Ona spontano raste gotovo i na golom kršu i na terenima koji joj obezbjeđuju neznatne rezerve vode koja osim toga vrlo brzo isparava zbog visokih temperatura i specifičnosti zemljišta i položaja (kraški tereni i južne ekspozicije). No, i pored svega ovoga, planika ne manifestuje nikakve posljedice suše ili su, pak, one sasvim neznatne. Planika ima jak korijen, list joj je specijalne građe, a uz to blizina mora ublažava visoke temperature i obezbjeđuje veliki procent vlage vazduha. Sve to utiče da planika s lakoćom i bez težih posljedica izdržava i jaku sušu.     

 Na otpornost planike prema suši značajno utiču i osobine zemljišta. Tako, na nešto boljim zemljištima, kao i na terenima u kojima je zemljište bolje i dublje, posljedice suše se gotovo i ne manifestuju na prinos i kvalitet plodova.         
            Prema tome, ni vlaga ne predstavlja problem za iskorišćavanje planike u svrhu pošumljavanja našeg priobalnog pojasa.                 

Vjetar - Jak hladni sjeverni vjetar - bura - nanosi neznatne štete planiki. Januarska zima 1963. godine, koja je bila propraćena izrazito jakim vjetrom i trajala skoro 7 dana, nije izazvala velike štete na planiki, ni na otvorenim položajima, izuzevši manje defolijacije i u vrlo malom obimu izmrzavanje vrhova lastara.
            Na osnovu toga može se lako izvesti zaključak da ni o vjetrovima, a u vezi s tim ni o položajima za planiku, nije potrebno voditi računa, bar ne u područjima u kojima bi je trebalo rasprostranjivati. To su obično ogoleli položaji pored mora, koji su manje ili više prirodno zaštićeni od uticaja ovog vjetra, a i od ekstremno niskih temperatura.           
            Svjetlost - O ovom klimatskom činiocu, kada je riječ o planici u našim uslovima, gotovo je nepotrebno govoriti. Na Crnogorskom primorju jesen je obično dosta duga, topla i sunčana, pa svjetlosti ima uvijek dovoljno za normalno sazrijevanje plodova planike, pa čak i na zatvorenijim položajima, koji su prirodno manje osvijetljeni.

Zemljište - U odnosu na zemljišne uslove, planika je otpornija nego u odnosu na klimatske. Ona uspijeva na najrazličitijim zemljištima i položajima. Najbolje uspijeva na lakim, propusnim, ocjednim, krečnim i nešto dubljim zemljištima. U takvim uslovima bujno raste, dostiže velike razmjere, a što je najvažnije manifestuje dobru, redovnu i  obilnu rodnost i dobar kvalitet plodova.

Na teškim i vlažnim zemljištima, a naročito ako su izloženi stagnirajućoj vodi, planika raste vrlo kržljavo, ogolijevaju joj grane, pojavljuje se dosta suvaraka, a rodnost joj je sasvim neznatna. Zbog toga takva zemljišta treba izbjegavati. Za planiku su bolja plitka, suva i kamenita zemljišta nego teška i vlažna. Ovo opet ide u prilog čiljenici da je planika vrlo prikladna za pošumljavanje primorskog krša, kao i za predjele u kojima je gotovo nemoguće gajiti neku drugu voćarsku  kulturu.          

Na Crnogorskom primorju planiku susrijećemo na svim položajima, kako u odnosu na ekspoziciju, tako i u odnosu na nagib, pa čak i u odnosu na nadmorsku visinu. Najbolje prinose planika daje na manje ili više nagnutim položajima koji su okrenuti jugu ili jugozapadu, na primjer na poluostrvu Luštici, Donjem Grblju, u Boki Kotorskoj ili u uvali Valdanos kod Ulcilja, i sl. U ovim područjima, a naročito na zemljištima koji su se nekada davno iskorišćavali za gajenje maslina i vinove loze, planika daje neuporedivo bolje, redovnije i kvalitetnije prinose. Ona je na ovim terenima apsolutno dominantna, praktično jedina kultura, jer se uticajem čovjeka suzbijalo ostalo rastinje, koje van ovih zabrana redovno prati i ograničava joj slobodu razvoja.                                       

Međutim, planika se u dosta velikom obimu nalazi i na osojnim položajima, koji su pored toga izloženi jačem uticaju sjevernog vjetra, tj. bure. Na zaravnima i u ravnicama planika takođe dobro uspijeva, naročito ako je zemljište dovoljno ocjedno.

      Razmnožavanje

Planika se može razmnožavati generativno i vegetativno. Prvi način razmnožavanja je znatno masovniji u prirodi, dok bi pri vještačkom  razmnožavanju trebalo više primjenjivati drugi način i to iz više razloga.           
            Generativno razmožavanje - Ovaj način razmnožavanja planike u prirodi je vrlo rasprostranjen i uticao je da danas u planike imamo veliki broj tipova najrazličitije vrijednosti.     
            Za masovnu proizvodnju sadnog materijala u cilju pošumljavanja terena može se i dalje koristiti generativno razmnožavanje planike u sklopu ostalih boljih načina.

         U cilju dobijanja što kvalitetnijeg sadnog materijala, trebalo bi prethodno izvršiti   obelježavanje najboljih matičnih stabala koja bi poslužila u rasadničkoj proizvodnji za dobijanje    kvalitetnog sjemena.

            Sjeme se vadi iz potpuno sazrelih (prezrelih) plodova koji se pri dodiru raspadaju. Ovakvi plodovi se prethodno prosuše, pa se trljanjem sjemenke oslobađaju od mesnatog dijela. Sjeme iz ovakvih plodova može se vaditi i na neki drugi način (pranjem u vodi, pasiranjem i sl.).   Sjeme planike je vrlo sitno, te ga zato treba sijati omaške u dobro pripremljenim lejama i pokriti veoma tankim slojem fino prosijanog komposta. Međutim, ako je dobro pripremljen gornji sloj zemljišta, u leji poslije sjetve sjeme treba pritisnuti, ovlaš, nekom daskom, a zatim obavezno zaliti i leju malo zasjeniti. Sjetva se može izvršiti već početkom maja, a ako ima toplih leja, može i znatno ranije (krajem januara i u februaru).   
            Sejance planike treba pikirati na većem rastojanju. Iz pikirišta sejanci se sade direktno na stalno mjesto.                                                           
            Ovakva proizvodnja sadnog materijala je brza, masovna i vrlo jeftina i preporučuje se za lošije terene na kojima bi privredne koristi od planike bile značajne.           

Vegetativno razmnožavanje - Kao i druge voćke, i planika se može vegetativno dobro razmnožavati, i to na više načina. Među ovim načinima osobitu pažnju zaslužuje razmnožavanje izdancima, reznicama, nagrtanjemkalemljenjem.                   

Razmnožavanje izdancima - Planika spantano obrazuje dosta izdanaka jer raste u obliku žbuna. Obično cijepanjem njenog žbuna može se dobiti izdanački materijal. Ovaj način ima prednost što se ovako dobijene sadnice mogu odmah saditi na stalnom mjestu, što je preporučljivo kada je potreban mali broj sadnica.

Nedostatak ovog načina razmnožavanja je u tome što je dosta težak, što je ograničen broj sadnog materijala, otežano prenošenje i najzad, što se kvari matični žbun.        
            Razmnožavanje reznicama - Planika se dobro ožiljava, zbog čega je moguće reznicama dobiti sadni materijal u velikim količinama. Ovo je dobar i jeftin način razmnožavanja, koji osim masovnosti proizvodnje ima još i taj značaj što omogućuje sigurno rasprostranjenje najboljih ekotipova planike.     
            Kao i kod nara, za reznice se mogu koristiti mladi izdanci, s obzirom da planika ima dosta kratke jednogodišnje grančice, koje obično na vrhu nose cvast. Ovo se može uzeti kao nedostatak planike u cilju dobijanja sadnog materijala reznicama.            
            Razmnožavanje nagrtanjem - Ovaj način se takođe može dobro iskoristiti za dobijanje sadnog materijala planike. Sadni materijal se može dobijati i nagrtanjem izdanaka, koje planika spontano daje u velikim količinama. Oni se dobro ožiljavaju, a matični žbun se ne oštećuje. U svakom slučaju, nagrtanjem se može masovno proizvoditi sadni materijal planike dosta jednostavno. Osim toga, na ovaj način se uklanjaju nedostaci dobijanja sadnog materijala planike pomoću izdanaka.            
            Razmnožavanje kalemljenjem - Planika se može razmnožavati i kalemljenjem. Procenat primanja je visok gotovo pri svim načinima kalemljenja, a naročito okuliranjem, kako pri dobijanju sadnog materijala u rasadničkoj proizvodnji, tako i pri kalemljenju izdanaka žbuna na stalnom mjestu (prekalemljivanje).
            Ovaj način razmnožavanja planike ne dolazi u obzir kod proizvodnje sadnog materijala za pošumljavanje većih kompleksa kraških goleti na Crnogorskom  primorju, jer je spor i skup. Međutim, za gajenje ove biljke na nešto boljim zemljištima, ovaj se način razmnožavanja preporučuje kao najbolji. Na istim zemljištima za intenziviranje postojećih žbunova preporučuje se ovaj način razmnožavanja u cilju kalemljenja postojećih lošijih ekotipova planike boljim ekotipovima, i sl.

 

Sortiment

            Otkako postoji, planika se razmnožava generativno. Sva današnja stabla planike, praktično uzevši predstavljaju sijance. Zbog toga se među ovim sijancima srijeću i individue različite vrijednosti, od vrlo loših sa malim šturim i neuglednim plodovima, do dobrih sa vrlo krupnim, sočnim i mesnatim plodovima, koji u isto vrijeme imaju vrlo lijep spoljni izgled. Svakako, s ovim je povezan i kvalitet plodova planike (procent suve materije).                        

Iz svega navedenog razumljivo je zašto planika nema određenih sorti. Ovdje postoji samo nekoliko ekotipova različite vrijednosti, koji se međusobno razlikuju: po bujnosti, izgledu lišća, periodu cvjetanja i sazrijevanja plodova, otpornosti prema ekološkim faktorima, a naročito po izgledu i kvalitetu ploda, itd.                                                                                     
            Na selekciji planike kod nas nije još niko radio. Zato bi bilo vrlo zahvalno raditi na njenoj selekciji, kako bi se bar izdvojili najbolji ekotipovi, koji bi poslužili kao osnova iz kojih bi se kasnije dobile određene sorte planike.           
            Pri selekciji planike prioritet bi trebalo dati kvalitetnim osobinama ploda i zahtjevima biljaka prema ekološkim činiocima.      
            Naročito su zapaženi dobri ekotipovi planike neposredno uz obalu mora, na terenima na kojima su nekada bili vinogradi, a danas se od kulturnih formi djelimično na njima srijeću masline i pokoji rogač. Ovim se osobito ističe poluostrvo Luštica, kao i priobalni pojas Donjeg Grblja, u Boki Kotorskoj.

 

 

 

    NEŠPULA (JAPANSKA MUŠMULA)

        
Eryobotria japonica

PORIJEKLO I ZNAČAJ

         Nešpula potiče iz istočne Kine i sjeverne Indije, a gaji se odavno u Kini i Japanu. Ova voćka je najprije bila uvezena na Mauritanska ostrva, a zatim u Francusku, u kojoj je prvo drvo procvjetalo 1797. godine. Nešpula se danas gaji u svim zemljama sa umjereno toplom klimom, a posebno u zemljama koje okružuju Sredozemno more. Kao kultura, dosta je rasprostranjena i u Kaliforniji.
            U nas je uvedena u kulturu dosta kasno. Gaji se svuda pomalo, sporadično po koje stablo, gotovo isključivo po okućnicama, i to više kao dekorativno drvo nego u svrhu dobijanja plodova. Jedini zasad od nekih pedesetak stabala ove voćke nalazio se na ekonomiji Poljoprivredne škole u Baru, u sklopu zasada japanske jabuke (više ne postoji).     
            Uopšte uzevši, japanska mušmula se gaji, van njenih ishodnih centara, najviše u Kaliforniji, u kojoj se proizvode krupni i čvrsti plodovi koji su pogodni i za izvoz. U sjevernoj Africi je u poslednje vrijeme poboljšan izbor dobrih sorti nešpule, pa i njen izvoz počinje da dobija sve veću važnost. Ovaj izvoz bi mogao biti još značajniji ako bi se uvele u kulturu sorte iz Japana i Kalifornije, čiji plodovi sadrže samo jednu sjemenku. Danas selekcionari rade na tome da dobiju sorte bez sjemenki.

            Nešpula kao voćka ima dosta veliki značaj. Njeni plodovi se koriste kao dobro stono voće, a takođe i za razne vrste prerade. Sjemenke se mogu upotrebljavati za izradu jedne vrste likera, vrlo karakterističnog ukusa. Presovanjem i cijeđenjem plodova može se dobiti veoma hranljiv sok, koji se mora odmah upotrebiti jer brzo fermentiše.         
            Plodovi su slatkokiseli i vrlo su prijatnog ukusa. Najviše se cijene zato što vrlo rano sazrijevaju, pa se ubraja među najranije voće uopšte. Nešpula se cijeni i kao voćka otporna prema suši, bolestima i štetočinama.
            Sok ploda nešpule sadrži: invertnog šećera 6,7 %, saharoze 4,94 % i slobodnih kiselina 0,60 %.
            Osim svega navedenog, nešpula je fina zimzelena voćka koja može da posluži kao izvanredno lijepo, dekorativno drvo, kao ukras po parkovima, drvoredima i okućnicama duž čitavog Primorja, jer je kao suptropska voćka dosta otporna prema niskim temperaturama. 
            Usled malog broja stabala, kao i malog obima proizvodnje, nešpula kod nas nema gotovo nikakvog privrednog značaja.

 

MORFOLOŠKE OSOBINE

            Korijen - Korijen nešpule zavisi od toga da li je kalemljena, i na kojoj podlozi, ili je, pak, dobijena iz sjemena. Uglavnom ima korjenov sistem dosta plitak, ali jako razgranat i velike usisavajuće moći, čime se i objašnjava njena velika otpornost prema suši i lošijim zemljištima. Iz korjena nešpule razvijaju se izdanci, zbog čega je srijećemo da raste i kao žbun.   
            Deblo i krošnja - Nešpula obično raste kao drvo sa 3-4 skeletne grane, koje se razgranjavaju gotovo od same osnove. Jednogodišnje grane su jako kratke i debele i obično su samo pri vrhu obrasle lišćem. Poslije berbe počinju da se razvijaju novi mladari iz vrha jednogodišnjih grančica, na čijim se vrhovima vide neke izrasline iz kojih će se kasnije razviti cvasti s cvjetovima.    

List- Listovi nešpule su krupni, kožasti, otvorenozelene boje, po ivici nazubljeni i s vrlo kratkom peteljkom, kao i sa upadljivim nervima. Lišće je obično grupisano pri vrhovima jednogodišnjih grančica, dok su starije grane manje ili više gole.      
            Cvijet - Cvjetovi nešpule su hermafroditni i grupisani u cvastima koje imaju oblik grozda. Ove cvasti se javljaju na samom vrhu jednogodišnjih grana, a rijetko kada odmah ispod njega. Cvjetovi su bijeli, sitni, kratki i viseći. Imaju po 5 kruničnh listića, 40 prašnika i tučak, čiji je plodnik srastao s čašicom.    
                 Zreli plodovi nešpule

Plod - Plodovi nešpule su ovalnog ili kruškastog oblika, veličine 3-5 cm i, obično, žućkaste boje, malo maljavi, s nešto krupnijim sjemenkama, kojih ima od 1 do 3, a ređe i 5. Plodovi su slatkonakiselog, prijatnog, nekada malo oporog  ukusa. Najčešće su veličine plodova divlje kruške. Obično je grupisano po nekoliko plodova zajedno na vrhovma jednogodišnjih grančica.

 

FIZIOLOŠKE OSOBINE

            Japanska mušmula pripada redu Rosales, familiji Rosaceae, podfamiliji Pomoideae, a rodu Mespilus. Prema tome, nešpula pripada kao i obična mušmula grupi jabučastih voćaka. Ova voćka predstavlja vrlo lijepo zimzeleno drvo ili zimzeleni žbun, s gustom krošnjom.

Cvjetanje nešpule - Nešpula ima dosta dug period cvjetanja. Počinje da cvjeta obično u toku novembra mada može početi da cvjeta i znatno ranije, kao i da produži cvjetanje znatno kasnije, što zavisi od više faktora. U pogledu oprašivanja, obično je samooplodna voćka, što se vidi iz pojedinačnih usamljenih stabala, koja se odlikuju potpuno zadovoljavajućom rodnošću.

Sazrijevanje plodova - Plodovi nešpule se obrazuju u jesen i prezime na drvetu, a u proljeće naredne godine dovršavaju razvoj. Grupisani su po 4-5 zajedno. S obzirom na dug period cvjetanja, nešpula ima i dosta dug period sazrijevanja plodova, koje nastaje obično u maju, a ponekad na zaštićenijim položajima i u toku druge polovine aprila (neka stabla u vrtovima sa prisojne strane).

SORTIMENT 

            Sorte nešpule dijele se uglavnom na dvije grupe: s bijelim mesnatim dijelom, koji je sočan i vrlo mek (vodan), često vrlo fin i aromatičan, i s žutim ili narandžastožutim mesnatim dijelom, koji je dosta čvrst i manje sočan.  
            Kod nešpule treba selekcijom izdvajati tipove s krupnijim plodovima i sa sitnijim sjemenkama ili s manjim brojem sjemenki, pa čak i bez njih.   
            Važnije sorte nešpule su:       
            Ganaka - To je japanska sorta vrlo krupnog ploda, eliptičnog oblika, čvrste pokožice. Mesnati dio je čvrst i žut. Sazrijeva u maju. Vrlo je transportabilna sorta. 
            Nešpula maslina - Ima izdužen plod s finom pokožicom. Mesnati dio je bijel, vrlo aromatičan, sočan i malo nakisjeo. Ima sitne sjemenke. Slabo izdržava transport, te je zato treba gajiti samo u obimu koji se može potrošiti na lokalnom tržištu.        
            Zlatna nešpula – Ima kratak plod, ali sa čvrstom pokožicom, zlatne boje. Mesnati dio je bijel i čvrst, mirišljav i sladak.         
            Palermo - je italijanska sorta, sa vrlo dugim plodovima, koji sadrže po tri sjemenke. Mesnati dio je svijetložut i sladak. Pokožica je fina, zlatne boje, poprskana mrkom.   
            Advanae - je kalifornijska sorta s plodovima u rijetkim grozdovima. Plodovi su krupni i kruškoliki. U punoj zrelosti mesnati dio ploda je vrlo sladak.     
            Premier - Takođe kalifornijska sorta sa ovalnim plodoviima, koji su dosta kratki. Mesnati dio je ružičasto sočan i specifične arome.

EKOLOGIJA

            Kao suptropska voćka, nešpula je dosta otorna prema ekološkim činiocima. To se vidi iz areala njenog rasprostranjenja kod nas. Uspijeva duž čitave obale od Herceg Novog do Ulcinja. Takođe uspijeva manje ili više u untrašnjosti tj. dolinom Morače i Zete. Na ovom području (Zetsko-bjelopavlićka ravnica) više služi kao ukrasna biljka jer samo u slučaju blagih zima može i na ovom području da donese rod.

 

Klima

            Najvažniji meteorološki činilac za uspijevalje nešpule je temperatura. Ona može da izdržati temperaturu od -12 oC, a ponekad i nižu, što zavisi od njene dužine trajanja. Listovi nešpule mogu da izdrže temperaturu od -10 oC, tako da oni čak i u uslovima izmijenjeno-mediteranske klime rijetko izmrzavaju. Najčešće pri oštrijim zimama od mraza stradaju samo tek zametnuti plodovi. U uslovima Bjelopavlićke rasvnice nešpula ne strada od mraza, ali rijetko uspijeva da donese rod jer tek zametnuti plodovi izmrzavaju na – 2 do -3 oC. Ova temperatura je skoro redovna u zimskom periodu pa je rod nešpule rijetka pojava na ovom području.        
            Prema suši nešpula je jako otporna, što vidimo iz primjeraka koji rastu, a uvijek donesu makar i manji rod, na siromašnim, plitkim i skeletnim zemljištima, bez navodnjavanja.

Zemljište

            Kod nas nešpulu možemo naći  na najraznovrsnijim tipovima zemljišta. Susrijeće se gotovo na čistom pijesku pored same morske obale, a takođe i na nešto težim, kao i nešto vlažnijim zemljištima, koja imaju dosta visok nivo podzemne vode.  
            Najbolje rezultate daje, kako u pogledu vegetacije tako i u pogledu prinosa, na okućnicama, tj. na lakim, ocjednim, plodnijim baštenskim zemljištima. Na takvim zemljištima dostiže velike razmjere, a takođe i veliku rodnost.         
            Izbor pogodnog položaja za nešpulu je u našim uslovima vrlo bitan, a naročito u vezi s temperaturom i vjetrovima. Zbog toga, pri sadnji nešpule o ovom elementu treba više povesti računa i gajiti je po mogućstvu na što prisojnijim položajima.

 

FEJOA

Feijoa sellowiana

PORIJEKLO I RASPROSTRANJENOST

Zimzelena suptropska voćka fejoa je kod nas malo rasprostranjena. Nalazi se uglavnom u vidu pojedinačnih stabala ili u grupi od 3-4 stabla, a ponegdje se nalazi i kao parkovska dekorativna biljka. Neopravdano je zanemarena kao supropska voćna kultura, jer skoro bez povreda podnosi niske zimske temperature od -10 do -12 °C, a njeni plodovi imaju veliki značaj u ishrani ljudi.         
            Ova voćka osim što dobro uspijeva u zoni sredozemne (jadranske) klime može se komercijalno gajiti i u zoni izmijenjeno sredozemne klime  tj. u Zetsko-Bjelopavlićkoj ravnici.

            Plodovi fejoe su veoma cijenjena konzervna sirovina za pre­radu u kompote, slatko, džem, žele, marmelade, likere, vina i druge osvježavajuće napitke. Ipak, njen najveći značaj je u tome što se može koristiti kao stono voće tj. za upotrebu u svježem stanju. Zrele, meke i u ustima topive plodove fejoe sa aromom na ana­nas i šumsku jagodu, moguće je, bez preuveličavanja nazvati deli­katesom medu voćkama. Kada se ovome doda i veoma izražen di­jetetski, profilaktički i ljekoviti značaj ovih plodova u ishrani ljudi neosporno je da se radi o voćki koja zaslužuje mnogo veću pažnju nego što joj je do sada poklanjana.

            Suptropska voćna vrsta fejoa odavno je poznata u divljem stanju i kao takva i danas raste u Brazilu, Paragvaju, Meksiku i Argentini, odakle i vodi porijeklo. U ovim državama ona se susrijeće kako u divljem stanju tako i kultivisana u vidu većih ili manjih zasada.

            Rod Feijoa je botanički veoma sličan rodu Guava pa se u Sjedinjenim Američkim Državama ona često naziva i ananasnom guavom. Fejoa je prvi put bila opisana 1854. godine od strane bo­taničara Berga, autora monografije o Myrtaceama. Isti autor je fejoi i dao ime u čast brazilskog naučnika, portugalskog porijekla De Silva Feija.

            Kao voćna kultura fejoa je relativno mlada. Godine 1890. prvi put je uvezena iz Urugvaja u Evropu (južni dio Francuske i obalni dio Italije). Deset godina kasnije introdukovana je u SAD (Kalilornija) i SSSR (Gruzija). Aromatični i hranljivi plodovi fe­joe od davnina su se upotrebljavali za jelo od strane Indijanaca u Južnoj Americi. Oni su ove plodove uglavnom brali i kupili sa divlje rastućih grmova fejoe koja pretežno rastu ispod visokih i prostranih šuma južnog Brazila, Urugvaja, Paragvaja, Meksika i sjeverne Argentine.

            Kada je fejoa prvi put uvezena u Crnu Goru ne zna se tačno, ali se pretpostavlja da je to bilo 1938. godine. Te godine Stanica za suptropske kulture u Baru uvezla je 20 sadnica sa Si­cilije (od kojih je preživjelo 10) i od njih podigla manji eksperi­mentalni zasad. Značajno je napomenuti da nijedno stablo nije izmrzlo od mraza 1963. godine, ali da do danas nije  sačuvano nijedno stablo. Ipak, ova stabla su poslužila kao matična stabla od kojih vode porijeklo mnoga stabla koja se i danas gaje na okućnicama.


MORFOLOŠKE OSOBINE

           
            Ova voćna vrsta spada u zimzelene žbunaste biljke. Visoka je 2 do 3, a rjeđe i do 5 metara. Stablo se formira kao žbun, a pod uticajem čovjeka i kao drvo (slično smokvi na pr.). Kruna mladih biljaka je kompaktna ali sa uzrastom i plodonošenjem počinje da se razređuje. Prvih 5-6 godina grane imaju tendenciju rasta u visinu, a zatim vršne grane zaostaju u porastu dok bočne intenzivno rastu. Ovo najčešće i dovodi do žbunastog izgleda stabla.

            Listovi fejoe su eliptični, maslinasto-zeleni do svijetlo-zeleni, a cvjetovi su hermafroditni. Krunični listići cvijeta imaju osvje­žavajuće sladak ukus i u zemljama iz kojih potiče fejoa oni se upotrebljavaju za jelo i kao dodatak raznim napicima.

            Masa ploda se kreće od 15 do 50 grama i više. Boja ploda je zelena, meso čvrsto krem bijele boje, slatko nakisjelo, topivo i osvježavajućeg ukusa koji podsjeća na ananas i šumsku jagodu. U plodu ima 25 do 50 veoma sitnih sjemenki, koje se pri jelu ne osjećaju. U našim uslovima plodovi se beru u oktobru i novembru. Zreli plodovi imaju sklonost ka otpadanju.

 

BIOLOGIJA

 

Fejoja (Feijoa sellowiana Berg.) pripada familiji Myrtaceae, redu Myrtales. a rodu Feijoa. Familija Myrtaceae ima 72 roda sa oko 115.000 vrsta. Rod Feijoa ima samo tri vrste i to: Feijoa sellowiana, Feijoa odorata i Feijoa oveta. Kao kulturna vrsta samo Feijoa selloiviana ima privredni značaj.

            Vegetacija fejoe u uslovima Crnogorskog primorja počinje krajem marta, a završava se početkom novembra, iako listovi ostaju zeleni i u toku zimskog perioda. Kod ove kulture mogu se zapaziti dva izražena perioda rasta: prvi krajem proljeća (intenzivniji) i drugi krajem ljeta i početkom jeseni.

            Cvjetni popoljci se pojavljuju polako, uglavnom od sredine aprila i tokom maja. Nalaze se u pazuhu lista na granama tekuće vegetacije. Cvjetanje počinje krajem maja i traje dugo, oko je­dan mjesec. Cvjetna drška je duga oko 12-20 mm. Čašičnih listića ima 4-5 zelene boje spolja i crvenkaste iznutra. Kruničnih listića može biti 4-8. Oni su mesnati, spolja bijele, a unutra roze boje. Latice cvjetova sadrže dosta šećera pa se upotrebljavaju za jelo i kao dodatak za razne vrste likera. Slatke latice privlače insekte i manje ptice koje se hrane njima i prelijećući sa cvijeta na cvijet oprašuju ih.

            Prašnika ima između 50 i 100 po jednom cvijetu, a samo jedan tučak narandžaste boje. Fejoa može biti i samooplodna i stranooplodna biljka. Za normalnu rodnost kod skoro svih sorti i klonova neophodno je unakrsno oprašivanje.

            Plod fejoe ima karakteristično odrvenjene ćašične listiće na vrhu. Najčešće je ovalnog, okruglastog ili jajastog oblika. Po iz­gledu najviše podsjeća na šljivu. Površina mu je glatka ili pre­krivena tankom voštanom prevlakom. Pokožica zauzima oko 20% ploda. Plod je sinkarpan i sastoji se iz 4 (rjeđe 5) karpela koji obrazuju 20 do 24 sjemena zametka. Kada se većina sjemenih za­metaka razvije u sjeme, plodovi dostižu maksimalnu veličinu i meso ploda se razvija dobro, dok u suprotnom slučaju plodovi ostaju nedozreli i meki.

            Zahvaljujući sadržaju eteričnih ulja u pokožici plod ima povoljno dejstvo na čovječji organizam. Plodovi takođe sadrže visok procenat vitamina C (kao pomorandža ili limun), a takođe i druge vitamine: B, F, PP i druge. Pored vitamina sadrže i 5-10 % še­ćera, 1,5 do 3,6 % jabučne kisjeline, pektin i druge hranljive i lje­kovite materije.

 

EKOLOŠKI USLOVI

 

            Temperatura - Fejoja spada u termofilne biljke, mada ne voli jako visoke temperature. Dobro se razvija i plodonosi pri sumi aktivnih temperatura za vegetacioni period od oko 4.000 °C i više. Optimalna temperatura za vrijeme vegetacije je oko 20 °C, a prilikom cvjetanja 22 – 25 °C. Pri temperaturi od oko 10 do 15 °C vegetacija se usporava, a na 6 °C potpuno prestaje.

            Visoke temperature tokom ljeta za fejou nijesu poželjne. U svojoj domovini (Južna Amerika) ona se iz ovih razloga često na­lazi u šarenom hladu visokih šumskih stabala. U vrijeme žarkih dana usporava se ili prestaje rast mladara i plodova. Tek krajem avgusta i početkom septembra ponovo počinje vegetativni porast grana, listova i plodova. Ipak, može se reći da fejoa bez oštećenja podnosi visoke temperature od 36°C i više.

            Od svih zimzelenih suptropskih voćnih kultura fejoa je najotpornija prema niskim temperaturama. Iz ovih razloga može se smatrati specifičnom zimzelenom, egzotičnom suprotskom voć­nom kulturom koja u našim geografsko-ekološkim prilikama može proširiti areal gajenja suptropskog voća prema sjeveru. Pri tem­peraturi od -9 do -10 °C nijesu zapažene povrede od mraza, pri -11 do-12 °C izmrzava lišće i jednogodišnje grančice, dok pri tem­peraturi od -14 do -15 °C izmrzava nadzemni dio cijele biljke skoro do korjenovog vrata, ali se međutim ona ponovo obnavlja. Tek na temperaturi od -16 do -17 °C sasvim ugiba. Prema našim zapažanjima mlada stabla fejoe su nešto osjetljivija na mraz i pri temperaturi od - 6 do - 7 oC su djelimično izmrzla, ali su se narednog proljeća ponovo obnovila.

            Otpornost prema mrazu svakako zavisi i od drugih spoljnih faktora, kao što su sniježni pokrivač, vjetar, brzina spuštanja i dužina trajanja mraza, ishranjenost, starost i sl. pa se navedena skala  smrzavanja  može  uzeti   samo  kao   orjentaciona   i   u   nekim prosječnim uslovima.

            Kao pogodni rejoni za uzgoj fejoe mogu se smatrati svi oni rejoni u kojima se najniže temperature od -12 do-15 °C ne jav­ljaju često, a i kada se jave nijesu dugotrajne.

            Padavine - Većina autora smatraju da je fejoa na sušu veoma otporna bilj­ka. Međutim, to je samo djelimično tačno jer ako se žele postići uspješan rast, razvitak i rodnost, neophodno je u vegetacionom pe­riodu obuzbijediti 500 do 600 mm vode. Voda je naročito potrebna mladim zasadima fejoe. Nekoliko stabala fejoe koji se gaje na području Bara  pokazala su samo za nijansu veću otpornost na sušu od drugih suptropskih voćnih vrsta.

            Pri nedostataku vlage u zemljištu, rast i razvitak biljke se usporavaju, dolazi do opadanja plodova, a njihov kvalitet je znatno umanjen. Ovdje je značajno pomenuti da fejoa bolje podnosi zem­ljišnu nego vazdušnu sušu. Iz ovih razloga orošavanje je veoma pogodna agrotehnička mjera, koja značajno doprinosi povećanju rodnosti i kvaliteta plodova.

            Vjetar - Fejoa predstavlja voćnu vrstu koja je dovoljno otporna prema dejstvu vjetra tj. vjetar joj  pričinjava manje štete nego aktinidiji ili mandarinama. U zimskom periodu jak vjetar sma­njuje  otpornost   fejoe  prema   mrazu,   a  ljeti  pospješuje  otpadanje mladih,  nezrelih  plodova  i  time  umanjuje  rodnost.  U   doba  cvjeatanja vjetar ometa insekte da izvrše neophodno oprašivanje.
            Svjetlost - Poznato  je  da  se  u  Južnoj Americi  fejoa često nalazi kao podšumska biljka u hladu visokih drveća. U veo­ma gustim  zasadima ona  takođe raste  i razvija se i ne ugiba. Međutim, za normalan rast i razvoj, a naročito visoku rodnost po­trebna je i direktna sunčeva svjetlost. Pri smanjenoj svjetlosti ona donosi   manje  plodove,  procenat   oprašivanja   je  manji, a kvalitet plodova slabiji.       
            Zemljište - Zemljište  značajno   utiče  na  karakter  razvića korjenovog  sistema  i  stabla, a  takođe  i  na  njihovu moćnost i rodnost. Fejoa dobro uspijeva na černozemima, aluvijal­nim zemljištima,  crvenicama,  a  djelimično  i  na  pjeskovitim zem­ljištima.   Do  skora  se  smatralo  da je  ona  jako skromnih  zahtjeva  prema  zemljištu.   Međutim,   na  jednoj   plantaži u Gruziji u blizini grada Suhumi, uslijed veoma glinovitog zemljišta, rast i rodnost većine stabala bili su toliko slabi da ih je bilo neophodno iskrčiti.  Na  istom  tipu  zemljišta pored  ove  plan­taže čaj je veoma dobro uspijevao. Na ovakvim zemljištima fejoa se može gajiti tek nakon unošenja većih količina organskih đubriva (stajnjak, treset).

           
                                                              RAZMNOŽAVANJE

            Kao i većina drugih vrsta voćaka i fejoa se razmnožava ge­nerativnim i vegetativnim putem. Razmnožavanje iz sjemena je prilično rašireno, zbog toga što ne dolazi do velikog cijepanja oso­bina, ali se ipak ne može izbjeći heterogenost zasada sa izvjesnim smanjenjem kvalitativnih i kvantitativnih osobina. Za proizvodnju sadnica za prodaju preporučuje se jedino vegetativno razmnoža­vanje, pošto se samo na taj način potpuno prenose osobine određene sorte, a zasadi od takvih sadnica su uz to i ujednačeniji. 
            Generativno razmnožavanje - Ovo razmnožava­nje je dosta rašireno iako je takav sadni materijal dosta neujednačen, kako u biološkim, tako i u pomološkim osobinama.

            Za ovo razmnožavanje potrebno je brati krupne i zrele plo­dove sa odabranih stabala. Poslije omekšavanja plodovi se gnječe i ispiraju na situ precnika 1-2 mm. Sjeme se zatim suši na sobnoj temperaturi, koje kroz 4-5 dana postaje spremno za sijanje.

            Iz jednog kilograma plodova dobije se 1 - 4 grama sjemena, a u jednom gramu ima 400-700 sjemenki. Za dobijanje jednog kilo­grama sjemena potrebno je 350-1000 kg plodova. Dobru klijavost sjeme zadržava nekoliko mjeseci, a na suvom i promajnom mjestu i godinu dana. Najbolja temperatura za klijanje sjemena je 20 – 25 °C. Klijanje počinje kroz dvije nedjelje nakon sjetve.

            Iznikle sijance najbolje je presaditi u kese (sa smjesom zem­lje, stajnjaka i pijeska) kada dostignu visinu 10 - 15 cm. Prilikom ranog sijanja sjemena (januar) u staklari, a zatim prebacivanja u kese moguće je do kraja vegetacije da sijanci dostignu visinu od 40 - 55 cm. Ti sijanci se iste godine mogu koristiti kao sadnice. Od kasnijeg sijanja sjemena (mart-april) na otvorenom polju sijanci se koriste kao sadnice tek u jesen naredne godine.

            Vegetativno razmnožavanje - Ovo razmnoža­vanje omogućava da se sačuvaju sve osobine jedne sorte, a u zasadima se postiže ujednačenost u pogledu bujnosti, rodnosti, kva­liteta plodova i sl. Međutim fejoa se dosta teško razmnožava vege­tativnim putem, naročito reznicama zbog čega je neophodna upo­treba fitohormona i posebnih uslova temperature i vlažnosti vazduha. Za sada se od vegetativnog razmnožavanja koristi samo oživljavanje zrelih reznica (jednogodišnjih) dužine 10 - 12 cm. Reznice se skidaju u avgustu, a sa jednom reznicom neophodno je ostaviti dva vršna lista. Poslije tretiranja nekim od fitohormona reznice se po­stavljaju u pripremljeni supstrat na dubini od 7 - 8 cm. Lišće mora da ostane van zemlje (supstrata). Reznice je potrebno zaštititi od direktne sunčeve svjetlosti i da se više puta na dan orošavaju. Poslije 3 do 4 mjeseca pojavljuje se korijen, a ožiljene reznice se presađuju krajem marta naredne godine.

SORTIMENT

            Iako mlada kao voćna kultura fejoa se odlikuje mnoštvom sorti, klonova i tipova. Ovo uglavnom proizilazi iz činjenice da se do skora fejoa najviše razmnožavala generativnim putem i da se na taj način stvorilo mnoštvo tipova od kojih su nastale razne forme i sorte. Danas svaka zemlja u kojoj se fejoa gaji kao kul­turna biljka ima svoj sortiment. Među najbolje sorte smatraju se sljedeće:           
            A n d r e - Jedna od boljih francuskih sorti. Plodovi su du­gački 50-70 mm i široki 40 mm. Pokožica je svijetlo-zelene boje, meso je bjeličastvo, sočno i sa izraženom aromom jagode. Sjemenke su veoma sitne. Sazrijeva krajem novembra.      
            Č o j s e a n a - Kalifornijska sorta. Spada u najkrupnije sorte čija masa ploda dostiše čak 120-140 grama. Plodovi su dugački 70-80 mm i široki 50-60 mm. Veoma su nježni, ukusni i aromatični. Ovo je srednje rana sorta, sazrijeva krajem oktobra i početkom novembra. Čojseana je stranooplodna i sklona je periodičnom  rađanju  što joj   predstavlja  određeni  nedostatak.

            S u p e r b a - Takode Kalifornijska sorta. Za razliku od Čojseane ona je samooplodna i dosta rodna. Plodovi su veoma ukusni i aromatični sa nježnim i u ustima topivim mesnatim dijelom. Pokožica je tamno zelena. Srednja masa ploda je 45 grama.

            A n a s e u l i II - Gruzijska sorta. Stablo je visoko 1,8 me­tara. Rađa 16 tona po hektaru. Plodovi sazrijevaju sredinom ok­tobra. Prosječna masa ploda je 77 grama. Ukupnih šećera sadrži 4,68 %, a vitamina C 42 mg%.

            L e n k o r a n - Azerbejdžanska sorta. Plodovi su krupni, ovalni, mase oko 30 grama. Sazrijevaju početkom novembra. Poje­dinačno stablo rodi prosječno oko 36 kg. Koristi se uglavnom u svježem stanju.

 

 

 

GUAVA

Psidijum guajava       

Porijeklo i značaj

            Guava  je zimzelena, egzotična tropska, a djelimično i suptropska voćka koja potiče iz Južne i Sre­dnje Amerike. U 16. vijeku prenijeta je u Evropu (Španija) i od tada se širi po južnom dijelu Mediterana i po čitavoj tropskoj oblasti. Zbog lakog uzgoja, visoke hranljive vrijednosti plodova i kvalitetnih prerađevina ova voćka je postala značajan proizvod u međunarodnoj trgovini. Smatra se da je njena proizvodnja (i promet) organizovana u 58 zemalja uglavnom tropskog pojasa.

            Za kratko vrijeme guava se široko rasprostranila blagodareći prije svega visokoj adaptivnosti na mnoge tipove zemljišta u tropskom i suptropskom pojasu (gdje zimske temperature dozvoljavaju njen op­stanak). Ona dobro podnosi visoke temperature, a može se gajiti i na visinama do 1200 metara (u trop­skom pojasu) ako temperatura ne pada ispod 0°C u dužem trajanju. U slobodnoj populaciji raste pri vi­sokoj vlažnosti vazduha i količini padavina između 1.000 i 3.700 mm, a pri pH zemljišta 5,5 do 8,0.

Veliki izvoznici guave su Dominikanska Republika, Haiti, Filipini, Novi Zeland, i dr.  Osim veoma lijepog izgleda stabla i plodovi guave su jako dekorativni sa ukusom koji podsjeća na šumsku jagodu. Plod je inače veoma bogat viaminima i sadrži prosječno oko 400 mg vitamina C, 200 mg vitamina A, 40 mg vitamina B i 35 mg vitamina E u 100 grama ploda.

Agrobiološke osobine

            Korijen guave je plitko rasprostranjen što se mora imati u vidu prilikom izbora lokacije za njen uzgoj. Stablo može biti nisko (žbunasto), srednje veličine (3-4 metra) i veoma visoko (7-9 metara).          

  Listovi guave su eliptični, kožasti i malo dlakavi sa donje strane. Cvijetovi su bijeli, nalaze se u grupi po 2-3, a mogu biti i pojedinačni.

         S obzirom na mnoštvo populacija ove vrste i plodovi se razlikuju po boji i krupnoći. Neki plodovi su mase svega 15 grama sa prečnikom 1,5 cm, dok su drugi mase i do 500 grama sa prečnikom i do 10 cm. Meso ploda može biti bijele, narandžaste ili crvene boje, a pokožica svjetlozelena, svjetložuta ili crvena.
            U zavisnosti od izgleda ploda, guavu dijelimo na dvije grupe: jabučastu guavu (Psidium pomiferum) i kruškastu guavu (Psidium pyriferum).

            Guava se uglavnom razmnožava sjemenom, a ređe oživljavanjem reznica. Kalemljenje je dosta komplikovano i često neuspješno. Ovakav način razmuožavanja je i stvorio mnoštvo formi, što negativno utiče na ukupni prinos i kvalitet plodova ove voćke.

Ustanovljeno je da kruškasta forma bolje prenosi svoje osobine prilikom razmnožavanja sjemenom nego jabučasta.

            U zavisnosti od klimatskih uslova guava cvjeta jedanput ili dvaput godišnje. U tropskim predjelima ona cveta tokom čitave godine, a najintenzivnije u maju i septembru. Plodove, takođe daje preko čitave go­dine. Međutim, u Mediteranskom basenu ona cvjeta jedanput godišnje, a plodovi sazrijevaju u novembru-decembru. Međutim, nekih godina može cvjetati i dva puta godišnje.

 

Berba i upotreba plodova 

            Guava obrazuje zrele plodove 90 do 120 dana poslije cvjetanja. U povoljnim uslovima plodovi se obrazuju tokom čitave godine. Plodovi su veoma nježni i iziskuju pažnju pri manipulaciji (slično jagodi ili trešnji). Prilikom berbe potrebno je odvojili potpuno zrele i djelimično zrele plodove i ostaviti ih u plitke sudove (gajbice). Na običnoj temperaturi čuvaju se 2 nedelje, a na 2-3 oC četiri nedelje.           
            Plodovi se koriste za jelo u svježem stanju ili se prerađuju u vidu soka, marmelade, džema i sl. U trop­skim krajevima sok od guave se korisii za ishranu odojčadi i djece.

 

PASIFLORA (Marakuja)

Passiflora edulis S.

Porijeklo i rasprostranjenost

            Rod pasiflora se sastoji od oko 400 vrsta koje spontano rastu u tropskim i suptropskim krajevima Sjeverne i Južne Amerike. Od svih vrsta pasiflore oko 50 - 60 donose jestive plodove, ali samo nekoliko njih imaju sočne plodove sa komercijalnom vrijednošću. To je zimzelena puzavica (kao vinova loza), a najviše se gaji u Indiji, na Šri Lanci, Novom Zelandu, Karibima, u Brazilu, Kolumbiji, Ekvadoru, Indoneziji, Peruu, Kaliforniji, Floridi, na Haitiju, Havajima, Australiji, u istočnoj Africi, Meksiku, Izraelu, Kostarici i u Južnoj Africi.

          Za naše uslove jedino je interesantna, kao jestiva vrsta Passiflora edulis Sims. ili purpurna pasiflora, a Passiflora laurifolija L kao ukrasna vrsta.

         Od ostalih vrsta u svijetu se gaje još i : Passiflora edulis Flaviocarpa ili žuta pasiflora (Havaji), Passiflora liqualaris Juss. ili slatka grandila (Meksiko), Passiflora millissima H.B. ili banana pasiflora (Andi), Passiflora quadranqularis L. ili pasiflora sa dinja oblikom ploda (tropski pojas) i dr.

        Purpurna pasiflora (Passiflora edulis Sims.) - potiče iz Brazila. Plod je jajolikog oblika dužine 4 - 9 cm, a širine 3,5 - 7 cm. Kada sazri dobija finu ljubičastu ili purpurnu boju. Kora je debela 3-6 mm, relativno je čvrsta i nije jestiva. Mesnati dio ploda (koji se koristi za jelo) je žute do narandžaste boje i ima jako prijatan ukus i aromu koja podsjeća na ananas. Prva stabla (tri) ove pasiflore posađena su u proljeće 1995. godine u Baru, već 1996. godine donijela su tridesetak plodova.     

        Ukrasna pasiflora (Passiflora laurifolija L.) - je široko rasprostranjena u tropskim i suptropskim krajevima. Cvjeta i daje plodove od marta do oktobra. Plodovi su sitni (oko 10 grama), ovalni,                            Ukrasna pasiflora

 lijepe crvene boje ali bez ukusa i mirisa pa se ova pasiflora ne ubraja u jestive vrste. Jedno stablo ove pasiflore zasađeno je u proljeće 1995. godine u Baru donijelo je tokom 1996. godine nekoliko stotina plodova. Međutim, i sami smo se uvjerili da ovi plodovi nemaju prijatan ukus i aromu i nijesu pogodni za upotrebu u svježem stanju. S obzirom da cvjeta i plodonosi tokom čitave godine (u našim uslovima od maja do kraja novembra), ova vrsta se i kod nas može gajiti kao ukrasna.

              Ekološki uslovi  

            Pasiflora spada u tropsko voće koje se može gajiti i u nekim oblasrtima suptropske odnosno mediteranske zone.  Na osnovu zahtjeva prema klimi možemo je svrstati i u tropsko i u suptropsko voće (u tropskoj zoni se masovno gaji kao komercijalno voće, a u suptropskoj mnogo manje). Dobro uspijeva u svim klimatima gdje su mrazevi rijetki i slabe jačine. Krajem decembra 1996. u Baru su bila dva dana sa temperaturom od -2 °C i jakim olujnim vjetrom. Stabla i sadnice pasiflore su ostala potpuno neoštećena dok je limun djelimično ili potpuno ostao bez lista. Ovo nas je ohrabrilo da sa više optimizma pristupimo masovnijem razmnožavanju ovog egzotičnog i veoma interesantnog voća. Za pasifloru su najpogodnija ocjedna i humusna zemljišta na kojima je potrebno obezbijediti navodnjavanje. Do cjelovitijeg ispitivanja u našim uslovima, za gajenje pasiflore treba uzeti samo južni dio Crnogorskog primorja, posebno okolinu Bara.

  

 Razmnožavanje

            Pasiflora se razmnožava sjemenom i reznicama. Sjeme se sije rano u proljeće u tople leje, a niče 15 dana poslije sijanja. Razmnožavanje reznicama je veoma jednostavno i uspješno. Reznice dužine 10 do 15 cm se uzimaju tokom marta i početkom aprila, zatim se tretiraju fitohormonom IBA (1000 ppm) i postavljaju u leje sa čistim pijeskom ili smjesom perlita i treseta. Od 50 reznica postavljenih na ožiljavanje početkom maja 1996. ožililo se 46 reznica ili 92 %.

            Ožiljene reznice su presađene u plastične kontejnere krajem juna i do kraja godine su se dobro razvile.      

 

                        Sortiment

            Pasiflora se u većini zemalja razmnožava iz sjemena. Ova stabla daju plodove prosječne mase 60 grama (20 grama soka) sa udjelom mesnatog dijela ploda od 32 %. U poslednje vrijeme najpopularniji su hibridi između purpurne i žute pasiflore koji se razmnožavaju reznicama.

 

A V O K A D O

    Persea americana M.

 Porijeklo i značaj

            Ovo cijenjeno voće vodi porijeklo iz suptropskih i tropskih oblasti Južne Amerike, (Meksiko, Gvatemala, Peru, Ekvador). Nema divljih srodnika pa se predpostavlja da je nastao ukrštanjem dvije vrste: Persea americana i Persea drymiflora. Kao kulturna biljka prvo se počeo gajiti na Kubi i Jamajci, a zatim u Kaliforniji, na Havajskim ostrvima i na Floridi. Svaka od ovih država ima po nekoliko hiljada hektara pod ovom kulturom.

            Plodovi avokada se odlikuju visokim hranljivim, dijetetskim i ljekovitim svojstvima. Mesnati dio ploda zauzima 65 do 85 % ploda, a sjemenka 15 do 35 %. Jestivi dio ploda sadrži 60-70 % vode, 10-30 % masnih materija, 2,5 do 10,0 % šećera, 1,5 do 2,0 % proteina, 1-2 % mineralnih materija,                                                                                                                                       

6-70 mg% vitamina A, 100 mg% vitamina B1, 170 mg% vitmina B2, 8,5 % vitamina C, 10 mg% vitamina D. Masne materije sadrže 77 % oleinske, 11 % linolne, 7 % palmitinske i  0,6 % stearinske    kisjeline. Po kaloričnoj vrijednosti avokado nadmašuje meso. Konzumira se u svižem stanju začinjen kao salata ili samo sa sokom od limuna.

            Od plodova, listova i cvjetova spravljaju se razni ljekoviti preparati koji se koriste protiv dijabetesa, gorušice, visokog krvnog pritiska i arterioskleroze. Plodovi se takođe mogu koristiti kao sirovina za parfimerijsku i farmaceutsku industriju.

            Avokado je zimzelena, brzorastuća suptropsko-tropska voćna vrsta. Stablo je visoko 6 do 20 metara zaobljene krune, široke 5-6 metara. Listovi su prosti, cijeli, ovalni, bez zalizaka, dugi 10 do 20 cm, a široki 3 do 10 cm. Obrazuje ogromnu količinu cvjetova po vrhovima jednogodišnjih grana i u pazuhu listova.

Međutim, na manje od 1 % cvjetova se formira plod. Oprašivanje se vrši putem pčela, a neke sorte obrazuju plod i bez oplodnje. Postoje sorte sa malo ili bez polena pa je potrebno oprašivanje sa drugim sortama. Plod avokada je kruškastog oblika, glatke tanke kore (zelene ili crne boje), masnog mesnatog dijela ploda i sa relativno krupnom jajastom sjemenkom.

 Sortiment

Danas je poznato oko 600 sorti avokada. Međutim sve sorte su svrstane u tri grupe: Meksičke, Zapadnoindijske i Gvatemalske. One se razlikuju po veličini ploda, vremenu sazrijevanja i dužini perioda od cvetanja do berbe. Najpoznatije sorte su Meksikola, Djuk, Blek-Bord, Norton, Fuerme i dr.

*Meksički avokado spada u suptropsko voće. Njegovi listovi imaju miris ananasa, a odlikuje se najvećom otpornošću na niske zimske temperature. Jedino on se može gajiti na Crnogorskom primorju, ali samo na zaklonjenim položajima blizu mora. Od cvjetanja do zriobe je potrebno 6 - 7 mjeseci. Obrazovanje cvjetova počinje u oktobru, cvjetanje počinje krajem marta i traje do kraja maja. U uslovima Crnogorskog primorja plodovi sazrijevaju u novembru.

*Zapadnoindijski avokado je tropsko voće, a od cvjetanja do zriobe treba da prođe 7-8 mjesci.

* Gvatemalski avokado je tipično tropsko voće, a od cvjetanja do zriobe je potrebno 10-12 mjeseci

Avokado je toploljubiva voćka koja se može gajiti u tropskim i toplijim suptropskim rejonima. Listovi meksičkih sorti izmrzavaju na - 4 do - 5 °C, gvatemalskih na -1,5 da zapadnoindijskih na -1,1  °C. Prilikom podizanja zasada treba voditi računa  o dodatnoj zaštiti mladih stabala do 5 godina jer su ona posebno osjetljiva na mraz. Svi tipovi avokada traže vlažnu toplu klimu i ne odgovaraju im suva žarka ljeta.                              

 

Razmnožavanje

Avokado se razmnožava kalemljenjem, reznicama i iz sjemena. Razmnožavanje reznicama ne daje dobre rezultate, a kalemljenji avokado prorodi u drugoj ili trećoj godini. Ako se razmnožava iz sjemena avokado prorodi tek šeste do osme godine. Sjemenka ima dobru klijavost.

Za podizanje zasada avokada neophpdno je obezbijediti dobru zaštićenost od vjetra (slično agrumima). Sadi se na prosječnom rastojanju 7 x 5 metara.

Upotreba ploda

            Avokado je po načinu upotrebe ploda specifično voće jer se ne jede kao ostalo voće već kao povrće. Plod  je jestiv kad malo omekša (kao kruška). Postoje dva načina upotrebe:

            I način: Oguli se kora, plod se prereže na dva dijela i iz njega se izvadi jajasta sjemenka. U svaku polovinu se iscijedi po pola većeg ili jedan manji limun. Kad malo ogrezne (nekoliko minuta do sat) jede se kašičicom.

            II način : Oguli se kora i izvadi sjemenka iz ploda. On se zatim viljuškom izgnječi da se dobije kašasta masa. Pripremi se dodatak od 4-5 kašika jabukovog (ili vinskog) sirćeta, sitno isjeckani bijeli dio praziluka (ili neka druga vrsta luka) i pola kašičice soli. Može se dodati i malo bibera. Ovo se izmiješa sa izgnječenim plodom i miješanjem sjedini. Jede se sa hljebom kao namaz.

 

 

TAMARILO (PARADAIZ DRVO)


Cyphomandra betaceae

Porijeklo i značaj 

            Tamarilo pripada familiji Solanaceae.  Ova familija ima oko 90 rodova i 28.000 vrsta, rasprostranjenih uglavnom u trop­skim zonama Južne Amerike. Ovoj familiji pretežno pripadaju zeljaste jednogo­dišnje ili dvogodišnje biljke, a rjeđe drvenaste /žbunaste/.

            Rod Cyphomandra sadrži oko 30 vrsta, uglavnom žbunastih biljaka, porije­klom iz Centralne i Južne Amerike i Zapadne Indije. Sve sorte tamarila pripa­daju vrsti Cyphomandra betaceae (Solanum betaceum ) koja potiče sa Peruanskih Anda.

Osim u svojoj domovini /Peru/ tamarilo je raširen i cijenjen u Indiji, Indone­ziji, Cejlonu i nekim drugim zemljama. Za sada se, medjutim, u većem obimu gaji jedino na Novom Zelandu, gdje su prvi plodovi dobijeni iz sjemena introdukovanog iz Indije.

Komercijalna proizvodnja plodova tamarila počela ja na Novom Zelandu u malom obimu prije više od 70 godina, posebno poslije uvođenja selekcija sa crvenim plodovima. Ipak, tek poslije drugog svjetskog rata, počelo se sa nešto većom proizvodnjom, koja je omogućila izvoz i pojavu tamarila na tržištu, zaje­dno sa drugim tropskim i suptropskim voćem.

            Godine 1971. bilo je na Novom Zelandu 250 ha pod tamarilom, sa kojih se dobijalo oko 2.000 tona plodova /8 tona po ha/. Najvećim dijelom se ovdje radi o čistim manjim zasadima, površine manje od l ha, a ne tako rijetko, tamarilo se može naći i kao međukultura u zasadima agruma.

                                  

Morfološke i biološke osobine

Tamarilo je drvo sa velikim zimzelinim lišćem, koje raste do visine 3,6 metara. Plodovi se na gra­nama nalaze u vidu skupina /kao grozdovi/, a sazrijevaju od oktobra do maja. Plod je bobica jajastog oblika 5 x 6,5 cm, žute, crvene ili purpurne boje, karakte­rističnog, prijatnog, slatko-nakiselog ukusa.

            Oprašivanje plodova se vrši pomoću pčela i drugih insekata, te se u doba cvjetanja ne smije gajiti u zaklonjenim prostorima. Cvjetovi tamarila su privla­čni za pčele i u normalnim uslovima nema problema za oprašivanje.

             U početku su se gajile samo biljke sa žutim plodovima. Ta­marilo sa crvenim plodovima, danas veoma popularan, pojavio se na Novom Zelandu mnogo kasnije, negdje krajem prvog svjetskog rata. Prva biljka sa crve­nim plodovima dobijena je u Auclandu. Odmah zatim su nastali i drugi klonovi sa crvenim plodovima ili su pak uvezeni iz drugih drža­va. Neprekidnim odabiranjem izdvojene su selekcije sa krupnim i kvalitetnim plodovima, koje se danas gaje na Novom Zelandu u komercijalne svrhe.

           

Ekološki uslovi

            Po svojim zahtjevima u pogledu klime tamarilo spada u voćke koje rastu u rejonima gajenja pomorandži i limuna, gdje su mrazevi rijetki i slabe jačine. Za njegovo gajenje kod nas pogodan je samo južni dio Crnogorskog primor­ja, posebno okolina Bara.

            Zbog nježnog drveta i velikog lišća tamarilo je naročito osjetljiv prema ja­kom vjetru. Stoga ga ne treba gajiti na mjestima koja su izložena jakim vjetrovi­ma, koji često lome i grane sa plodovima.

            Što se tiče zemljišta za njegovo gajenje su najgopodnija laka i ocjedna zem­ljišta, s obzirom da ova biljka ne podnosi veliku vlagu u zemljištu. U uslovima stagnirajuće vode i velike vlažnosti brzo propada. Međutim, zbog svojih velikih listova i površinskog korijena slabo podnosi i sušu, te u toku ljeta zahtijeva če­šće navodnjavanje.

 

Sortiment

            Na Novom Zelandu se uzgajaju uglavnom dvije selekcije tamarila: žute i crvene boje. Obadvije selekcije sadrže razne tipove, od kojih nijedan još nije priznat kao sorta. Takođe, se gaji i određen broj hibrida, koji takode još nijesu priznati kao sorte.

            Žuti tamarilo ima žuto-narandžastu boju kore, a u mesu i želatinskom dijelu se nalaze žute sjemenke.

Crveni tamarilo prije sazrijevanja ima purpurnu boju, koja tokom sazrijeva­nja prelazi u svijetlo crvenu. Meso je svjetlonarandžaste boje, a želatinski dio /koji sadrži sjemenke/ crvene. Zbog privlačnijeg izgleda crveni tamarilo je po­znatiji od žutog, kako među voćarima, tako i među potrošačima. U odnosu na žuti tamarilo ukus crvenog je više naglašeniji i više nakisjeo. Često se dešava da onaj koji prvi put proba ovo voće u početku više voli delikatniji ukus žutih plo­dova. Sa dužom upotrebom ovih plodova dolazi do prilagodavanja ukusa i dava­nja prednosti crvenom tamarilu.

 

Razmnožavanje

            Tamarilo se razmnožava uglavnom sjemenom i reznicama. Biljke se iz sje­mena najčešće razvijaju sa jednim pravim stablom visokim 1,50-1,80 m, prije razgranjavanja. Za razliku od ovih, biljke dobijene razmnožavanjem reznicama su žbunastije i sa povijenijim granama bliže zemlji. Voćari na Novom Zelandu više cijene biljke dobijene iz sjemena, jer im visočija stabla omogućavaju lakšu obradu.

            Plodovi za sjeme moraju biti odabrani sa zdravih i visokokvalitetnih biljaka sa krupnim plodovima dobrog kvaliteta. Iz sjemena izrastaju biljke gotovo iden­tične sa roditeljskim biljkama. Pri tome treba izbjegavati crvene plodove koji rastu blizu biljaka žutih plodova. Reznice za razmnožavanje se uzimaju u jesen ili proljeće isključivo sa zdra­vih biljaka, za što se koriste jedno ili dvogodišnje grane prečnika 3 cm, a du­žine oko 45 cm. Listovi se obavezno uklanjaju.

 

   INDIJSKA SMOKVA (OPUNCIJA)

 

Indijska smokva je u Europu prenesena po otkriću Amerike, a zbog povoljnih klimatskih uslova odomaćila se u sredozemnim zemljama, tako da je nalazimo u južnoj Italiji, Francuskoj, zemljama sjeverne Afrike.

Kod nas ovaj kaktus raste uz jadransku obalu, rijetko u njenom zaleđu. Raste na sunčanim mjestima među kamenjem, na liticama i stijenama, često na samom obalnom rubu.U poslednje vrijeme sadi se i  kao parkovska biljka (u Baru na primjer). Indijska smokva  (Opuncija) je grmoliki, 1-3 m visoki kaktus. Stabljika se sastoji od pljosnatih ovalnih, do 50 cm dugih, mesnatih članaka. Na površini su članci prekriveni čupercima bodljikavih dlačica i rijetkim 3-5 cm dugim bodljama. Cvjetovi su svijetlo žuti s brojnim laticama i obično se razvijaju na gornjem rubu članaka. Cveta od maja do jula. Nakon cvetanja na mjestu cvijeta razvija se plod.

  Plodovi opuncije

 Plod je jajolikog oblika, u početku manji i zelen, a poslije naraste do veličine ploda smokve i postane crven, žut ili crvenoljubičast.

Na površini je prekriven čupercima bodljikavih dlaka. Na presjeku je iste boje kao na površini i sastoji se od vrlo sočnog mesnatog dijela sa sjemenkama. Kod branja plodova opuncije obavezno je koristiti rukavice, zbog mnoštva sitnih bodljikavih dlačica. Nakon branja dlačice treba obrisati rukavicom ili krpom, a plodove oprati. Nakon skidanja površinske kore središnji mekani dio koristi se za jelo.

 Mjesto opuncije u sistematici biljaka

Carstvo:Plantae

Razdio:Magnoliophyta

Klasa:Magnoliopsida

Red:Caryophyllales

Familija:Cactaceae

            Rod:Opuntia

Vrsta: Opuntia Ficus indica

 

Plodovi opuncije nazivaju se indijska smokva, jer su oblikom ploda slični smokvi. Zreli sočni plodovi sadrže oko 80 posto vode, a u suvoj materiji 25-30 % šećera, 1 % bjelančevina i vrlo malo masti. Od, za organizam važnih minerala sadrži mnogo kalijuma, kalcijuma i fosfora. Vitamini su zastupljeni sa vitaminom C i vitaminom iz grupe B, posebno tiaminom, riboflavinomi niacinom. Osim toga sadrži i razne organske kiseline koje plodu daju ugodan kisjelkasti ukus. Kvalitetna indijska smokva je vrlo ukusna i osvježavajuća, a može se koristiti za jelo svježa nakon što se skinu iglice i kora. Jače zreli plodovi mogu se iscijediti u ukusan kiselkast sok i pravo je osvježenje u ljetnim danima, posebno ako se malo ohladi u frižideru. Ako raspolažemo većim količinama zrelih plodova, indijske smokve možemo koristiti za pekmeze i džemove.

Osim kao voće indijska smokva e isto tako poznata kao ljekovita biljka. Brojna eksperimentalna i klinička ispitivanja pokazala su da zreli plodovi sadrže veliki broj hemijskih jedinjenja s povoljnim učinkom na zdravlje. Veliki broj fenolnih jedinjenja koji ispoljavaju antioksidativni učinak sprječavaju djelovanje slobodnih radikalai posljedično za njih vezanih bolesti. U svježem soku iscijeđenom iz indijske smokve nalaze se materije koje povoljno djeluju kod čira na želucu. Indijska smokva pripada grupi  biljaka s izrazitim antidijabetičnim djelovanjem, o čemu se znalo još u doba Acteka. Uzimanje veće količine kuvane indijske smokve smanjuje količinu šećera u krvi kod dijabetesa tipa 2, iako sam mehanizam djelovanja nije potpuno poznat. Opsežna istraživanja pokazala su da uzimanje suvih cvjetova opuncije dovode do značajnog smanjenja benigno povećane prostate i olakšavaju mokrenje, bez uticaja na funkciju bubrega. U literaturi o ljekovitom djelovanju opuncije vrlo često se spominje da povoljno djeluje kod mamurluka izazvanog uzimanjem velike količine alkohola. Danas ljekoviti proizvodi indijske smokve dolaze na tržište pod raznim komercijalnim imenima.

 

                                                                 

Broj posjeta : 1106